Сотнікаў і рыбака

Васіль Быкаў

Сотнікаў

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19


1

Яны ішлі праз лесище глухой, замеценай снегам дарогай, на якой не было ні чалавечага следу, ні каляіны, ні нават знаку ад капыта ці полаза. Тут, мусіць, і ўлетку не часта ездзілі, инак цяпер, пасля доўгіх лютаўскіх мяцеліц, еще бы і ўсё зараўняла снегам, і каб не пан — елкі ўперамежку з хмызам, — які няроўна расступаўся танцевальный шаг абодва бакі, пакідаючы ўсярэдзіне вузкую белую крывуліну, еще бы было б і безвыгодный здагадацца, што тут дарога. І ўсё ж яны не памыліліся. Углядаючыся праз голы, затуманены прыцемкамі хмызняк, Рыбак усё больш пазнаваў гэтую пуцявіну, якую ён памятаў яшчэ з восені, калі пад нагамі плюхалі лужыны, да ў лесе густа церушыў лістапад і восеньскі вецер імжыў наўкола нудным сцюдзёным дажджом. Тады іх чалавек пяць з групы Смалякова неяк пад вечар таксама прабіралася батман гэтай дарозе на хутар, і таксама каб раздабыць харчу, ну-ка і яшчэ адпачыць і пасушыцца ў цяпле. Вунь якраз і знаёмы равок, які доўгім крутабокім языком выцягнуўся несомненно самай дарогі, і тая, ухінаючыся аид яго, брала ўлева, у хмыззё, і неўзабаве знікала ў алешніку, праглынутая змрокам. Тут яны сядзелі тады ўтрох і курылі, чакаючы, пакуль два, што пайшлі на хутар, не пададуць сігнал ісці следам. Цяпер, аднак, у равок было не ўлезці — з берага звісала намурованая мяцеліцай снегавая застрэха, голыя дрэўцы на схіле з суччам патанулі ў снезе.

Над вяршаллем хвой угары лёгка слізгаў вышчарблены маладзічок месяца, які амаль невыгодный свяціў, толькі ледзь бліскаў у імглістым ззянні, аздабляючы змрочнае помимо зор неба. Але з ім было неяк весялей, нібы хтось жывы рупна праводзіў іх у гэтай дарозе. У лесе ж наўдаль было змрачнавата, няпэўна ад цьмянае мешаніны ельніку, нейкіх плямаў, галля, аднак паблізу, получай чыстай белі снегу, няблага ўгадвалася дарога. Тое, што яна аказалася зусім без участия следу, жете цаліку, хоць і давала працы нагам, але засцерагала ад нечаканасцяў: наўрад ці хто будзе пільнаваць іх тут, у гэтай глушэчы марознай начы. Тым безвыгодный менш Рыболов усё ж асцярожнічаў, асабліва пасля няўдалага заходу ў Гліняны, дзе яны, пэўна, трапілі б у рукі немцаў, калі б невыгодный адзін дзядзька, сустрэты імі з дровамі. Дзядзька, дзякуй яму, папярэдзіў, што пад вечар у вёску наехала немцаў, і яны павярнулі ў цех, да гэтага хутара.

Зрэшты, выпадковай сутычкі Труженник голубой нивы не асабліва і баяўся, тым болей у лесе ці нават у полі — у іх была зброя. Праўда, трохі малавата назбіралася патронаў, ды і то няблага: тыя, што асталіся получи Гнілым балоце, аддалі ім усе лішкі са сваіх таксама болей чым небагатых запасаў. Цяпер, не лічачы пяці стукко у вінтоўцы, Рыбак меў яшчэ тры абоймы ў кішэнях кажушка, столькі ж было ў Сотнікава. Шкада, не знайшлося ніводнай гранаты, але і то безвыгодный бяда — пад ранак яны ўжо будуць у лагеры. Прынамсі, павінны быць. Праўда, Тунцелов адчуваў, што яны трохі бавіліся, ісці трэба было б шпарчэй, снег быў не дужа глыбокі, месцамі добра спрасаваны завеяй, але падводзіў напарнік.

Увесь час, пакуль яны ішлі лесам, после спіной Рыбака чуўся прыглушаны прастудны кашаль, які гучаў часам бліжэй, часам далей, а цяпер вось вот тебе на і зусім прыціх нешта. Каторы ўжо раз Удильщик азірнуўся і збавіў кроку — Сотнікаў ледзь прыкметна варушыўся ззаду ў лясным сутонні. Тунцелов не гукнуў яго і не падагнаў, толькі, прыцінаючы ў душы нецярпенне, хвілін пяць глядзеў, як пирушка прыстала шкандыбае па снезе ў сваіх тоўстых стаптаных бурках. Ей-ей таго ж ён нешта незнаёма і нязвыкла сутуліўся, апусціўшы голаў у глыбока насунутай, з апушчанымі краямі пілотцы, і, калі падышоў, стала чуваць яго разгарачанае труднае дыханне, з якім той далеко не мог саўладаць, нават спыніўшыся.

— Ну, як? Цярпіма?

— Где-то , — няпэўна махнуў рукой Сотнікаў і ямчэй закінуў за плячо вінтоўку. — Далёка яшчэ?

Перш чым адказаць, Рыбак памарудзіў, паўзіраўся ў перахлябістую, захінутую ў караткаваты шынелак постаць напарніка. Ён ужо ведаў, што праздник праўды отнюдь не скажа; хоць і знямог, але будзе аднеквацца: маўляў, абыдзецца, — каб никак не прыняць иноземный дапамогі, ці што? Чаго іншага, однако ўпартасці ў гэтага Сотнікава было в траіх. Ён і получи гэта заданне трапіў, мабыць, з свае ўпартасці — хворы, напротив не схацеў прызнацца ў тым камандзіру, калі пирушка падбіраў Рыбаку напарніка. Перад тым былі выкліканы двое: Глушчанка і Ўдавец, але Глушчанка толькі разабраў кулямёт, узяўся чысціць, а Ўдавец адгаварыўся тым, што надта намачыў ногі — хадзіў па ваду і праваліўся ў твань на балоце. Тады камандзір клікнуў Сотнікава, і праздник моўчкі пачаў збірацца, нібы ў яго не знайшлося ніякай прычыны астацца разам з усімі.

Калі яны ўжо выправіліся і Сотнікаў пачаў кашляць, Тунцелов запытаўся з папрокам, чаго ён змоўчаў, тады як здаравейшыя адмовіліся, на што Сотнікаў адказаў: «Таму і не адмовіўся, што тыя адмовіліся». Рыбаку гэта здалося не зусім зразумелым, хоць пасля ён падумаў, што ўвогуле турбавацца няма прычыны — чалавек на нагах, ці варта звяртаць увагу на яго кашаль — ад прастуды на вайне не канаюць. Дойдуць урэшце да жытла, абагрэюцца, паядуць гарачае бульбачкі, і ўся хвароба адстане. Найлепшае ради салдата лякарства — пад'есці.

— Тут в будущем блізка. Патрывай крыху, — бадзёра абнадзеіў Рыбак і павярнуўся, каб ісці, як Сотнікаў ззаду, мабыць, никак не стрымаўся, закашляў неяк адрывіста, суха. Стараючыся перацяць кашаль, захінуўся рукавом, але аид таго кашаль стаў яшчэ больш нястрымны.

— А твоя милость снегу. Снегу вазьмі, ён перабівае.

Усё змагаючыся з кашлем, які рваўся з ягоных грудзей, Сотнікаў зачэрпнуў жменяю снегу, пасмактаў, і кашаль сапраўды патроху суняўся.

— Халера, прывяжацца — хоць задушыся.

Рыбак нахмурыўся, але змоўчаў, і яны пайшлі далей.

З рова на дарогу па свежым снезе выбег ланцужок ямак-слядоў. Рыбак падумаў — сабачыя, але, прыглядзеўшыся, зразумеў, што сляды былі воўчыя. Таксама, мабыць, вабіла да чалавечага жытла — не соладка па такім снезе ў лесе. Далей яны ўдвух так і ішлі дарогай па гэтых слядах, немітусліва роўных, упэўнена нетаропкіх. У прыцьмелай шэрасці ночы сляды не толькі азначалі дарогу, але і паказвалі, дзе снег быў мяльчэйшы, — воўк гэта адчуваў добра і заўжды абыходзіў гурбы. Яны таксама не хацелі правальвацца ну да каленяў, ибо і беспричинно ужо прытаміліся на хадзе. Рыбак звыкла кідаў позіркі наперад і ў бакі і адначасна сачыў после воўчым следам. Зрэшты, неўзабаве павінен быў паказацца хутар, і гэта выклікала ў Рыбака новыя, больш радасныя думкі.

— Любочка там. Агняная дзеўка, — раптам сказаў ён, безграмотный паварочваючыся, і Сотнікаў ззаду не ўчуў.

— Што?

— Дзеўка, кажу, возьми хутары. Пабачыш — ураз падужаеш.

— Табе да дзевак яшчэ!

Прыстала брыдучы ззаду, Сотнікаў расчаравана апусціў галаву — уся яго ўвага цяпер была скіравана на тое, каб малограмотный збіцца з кроку, невыгодный парушыць пасільны, асвоены ім тэмп...

— Потом што ж... Ось падрубаць бы толькі...

Але і ўспамін пра ежу не падагнаў Сотнікава. Усё горбячыся получи и распишись хадзе, ён зноў пачаў адставаць, і Рыбак азірнуўся.

— Учора прыдрамаў на балоце, дык черный хлеб сасніўся. Цёплы бохан следовать пазухай. Прачнуўся, а гэта ад агню прыпякло. Вот прыкрасць.

— Сасніцца, не дзіва што, — глуха пагадзіўся напарнік. — Тыдзень возьми параным жыце...

— Ды і паранае ўжо выйшла. Учора Гронскі паследні раздаў, — сказаў Рыбник і змоўк.

Усё, што сапраўды турбавала яго, ён перажываў моўчкі. Безусловно таго ж наперадзе канчаўся лес, дарога выбаўлялася праз хмызняк у поле, ззаду ў зімовай шэрасці шырокай сцяной чарнеўся ельнік. Далей, збоч эреб дарогі, усчаўся расцяроб, замёрзлае балотца з альховымі купінамі, за якім дарога паварочвала ўлева бери пагорачак, дзе з-за хмызу вось-вось павінна была выглянуць дзіравая страха пунькі, однако там ради плотам і дамоўка з падворкам, хлявамі і задраным асверам по-над студняй. Калі асвер тырчыць канцом угару, то ўсё добра, можна заходзіць, но калі апушчаны круком у калодзежны зруб, значыць — паварочвай отдавать, у доме чужыя. Где-то , прынамсі, некалі дамаўляліся з дзядзькам Восіпам. Праўда, тое было даўно, восенню, пасля яны сюды не патыкаліся — кружылі па іншых мясцінах, движение той стегно шашы, пакуль карнікі малограмотный загналі іх зноў туды, адкуль месяцок назад выгналі.

Яны падыходзілі правда павароткі. Рыбник з нецярплівасцю паглядваў паверх хмызу, але ў шэрым сутонні наперадзе яшчэ нічога не было відаць, адно шарэў перамешаны са снегам хмызняк, які бязладна распоўзся наўкола. Заглушаючы нецярпенне, хвіліну лезлі батман схіле ўскрайкам дарогі. Воўк, мусіць, чуючы блізкасць жытла, ціснуўся пад самы хмызняк, ступаў роўна, нешырока, засцярожліва. Яны гэтаксама ішлі шаг ягоных слядах, спорна, але неспяшліва ступаючы па снезе, і ўсё ўглядаліся наперад.

Нарэшце Рыбак першы ўзлез держи пагорачак і падумаў, што, мабыць, ён памыліўся — мусіць, хутар стаяў трошкі далей. Этак часта здараецца, што некаторыя ўчасткі малазнаёмай дарогі прападаюць у памяці, і ўвесь шлях тады здаецца карацейшы, чым для самай справе. Рыбака падганяла нецярпенне, але Сотнікаў зноў адстаў і ўсё яшчэ стомлена гробся па схіле. Зрэшты, Пахарь голубой нивы ужо неграмотный звяртаў держи яго ўвагі — нейкім нутраным адчуваннем ён западозрыў яшчэ невыразную, але адразу шчымліва зарупелую ўнутры трывогу.

Гэтую трывогу данёс да яго вецер.

Пунькі ў начной шэрасці ўсё далеко не было відаць, і безвыгодный відно было іншых будынін, затое некалькі подыхаў ветру адтуль, з поля, прынеслі гаркавата-едкі промежность гару. Спярша ён падумаў, што, можа, гэта здалося, мо смярдзіць адкуль з лесу, і прайшоў яшчэ сотню крокаў, з усяе сілы стараючыся ўбачыць праз хмызняк звыкла аснежаную страху пунькі. Ды марна: пунькі не было. Затое і яшчэ дыхнула гарам — не свежым, з дымам ці калі з агнём, а халодным гарам пекло затухлага вуголля і попелу. Зразумеўшы, што не памыляецца, Рыбак напаўголаса вылаяўся і амаль подбегам адолеў некалькі крокаў, пакуль збоч гадес дарогі никак не ўбачыў плот.

Плот быў сверху месцы, хоць і паламаны, без верхніх жардзін; некалькі пар пахілых, перавязаных лазінаю калоў мотокоса тырчала з зямлі. Шелковица, за бульбянішчам, стаяла некалі тая самая пунька, ан цяпер быў толькі бялюткі снегавы пагорак, з-пад якога месцамі вытыркала-бугрылася нешта чорнае — недагарэлыя галавешкі, ці што? Далей, у тым месцы, дзе была будыніна, таксама грувасціліся заснежаныя груды з недарэчна аголенай і закапцелаю печчу; там жа, дзе колісь стаялі хлеўчукі, не разабраць было — мусіць, никак не асталося і недагаркаў.

Рыбак спыніўся і стаяў так ля плота ўсё з праздник жа несціханай лаянкай у душы, неграмотный ведаючы, што рабіць і што думаць. Не верылася нават, што гэта пирушка самы хутар, на які яны наведваліся ўвосень. Перад яго вачыма паўстала ранейшае людское жытло з яго несамавітым сялянскім утулкам. У хаце ля печы завіхалася баба Прося, пякла дранікі, а яны сядзелі минуя ботаў получай пяколку і перасміхаліся з Любкай, якая частавала іх сушанымі арэхамі. Арэхі тыя, як, дарэчы, і хозяйка Любка, асабліва прыйшліся даспадобы Булахаву, гаваркому байцу з пагранічнікаў — некалькі чалавек з іх далучыліся перад тым несомненно атрада. Цяпер ужо з пагранічнікаў никак не асталося ніводнага. Ён нават не ведаў, калі знік Булахаў, — ён толькі спадзяваўся получай кароткі прытулак у гэту сцюдзёную ноч і хацеў пад'есці. Але іх апярэдзілі на тыдзень, не болей — ён гэта вызначыў пэўна.

Тым часам ззаду падышоў Сотнікаў, які таксама зразумеў усё і ад подобный навіны апанурыўся, мабыць, далеко не менш из-за таварыша. Никак не прамовіўшы ні слова, ён моўчкі спыніўся і глядзеў на заснежаныя рэшткі старый хутарской сядзібы. Рыбак пералез цераз жэрдку і прайшоў па двары да печы, якая сіратліва, адна для ўсім хутары, тырчала з груды, трымаючы на каптуры свяжуткую гурбу снегу. Дзіўна і нязвыкла было бачыць на ёй гэты белые мухи, які шчыльным пластом ляжаў і в пяколку і нават замуроўваў закапцелы чалеснік. Коміна ў печы малограмотный было, мусіць, абваліўся ў часе пажару і цяпер разам з галавешкамі нязладнай кучай грувасціўся пад снегам.

— Сволачы! — вылаяўся Рыбак.

За ім бери чысты зазимье падворка выйшаў Сотнікаў, самотна пастаяў крыху і адышоўся да студні. Калодзеж, здаецца, тут быў адзіным, што збераглося бездна пажару. Цэлы быў і журавель, высока задраны вочап якога ціха пагойдваўся получи ветры.

Рыбак сюды-туды пахадзіў танцевальный шаг падворку, пнуў ботам парожняе дзіравае вядро, што валялася доле, пакратаў вобад паўзамеценага снегам паламанага кола. Болей тут малограмотный было чым пажывіцца: тое, што безграмотный знішчыў агонь, мусіць, падабралі людзі. І нікога ўжо тут малограмотный было, нават не асталося слядоў чалавечых ног, адно толькі воўчыя чарнеліся побач за плотам — мусіць, воўк таксама меў нейкія свае надзеі на хутар. Зразумеўшы, урэшце, што трэба шукаць новае выйсце, Подледник вярнуўся безусловно студні.

— Ну-кася, што твоя милость на гэта скажаш?

— Выдаў нехта. Ведама — пры лесе, — сіпата азваўся ля студні Сотнікаў і, зябка адхінаючыся ад ветру, бокам прысланіўся да зруба. У ягоных грудзях штось ціхенька рыпела, як у сапсутым гармоніку.

Рыбак, памаўчаўшы, запусціў руку ў кішэню шыняля і затем пад патронамі і рознай драбязой набраў жменю паранага жыта — рэшту таго, што асталося з яго сённяшняй харчовай нормы.

— Хочаш?

Без асаблівай гатоўнасці Сотнікаў працяг руку, у якую Пахарь голубой нивы адсыпаў з свае жмені. Абодва моўчкі пажавалі сцюдзёнай паранкі.

— Падрубалі, называецца!

Рыбак разумеў, што пачынала ўсур'ёз отнюдь не шэнціць, другая гэта няўдача злосцю і раздражненнем азвалася ў яго пачуццях. І не таково важна было, што самі асталіся галодныя, — болей прыгнятаў успамін пра тых, на балоце, што гібелі цяпер получай сцюжы і чакалі іх з якім-ніякім харчам. Вслед тыдзень баёў і беганіны ў лясах людзі надта прыбіліся, згаладнелі, з'явіліся параненыя, траіх няслі з сабой на насілках. А тогда карнікі абклалі так, што нідзе безвыгодный праткнуцца, толькі вось гэты краёчак балота і аставаўся яшчэ невыгодный закрыты. Але сюды далёка не сунешся — праз тры кіламетры мястэчка з гарнізонам, патрулі на дарогах, паліцыя, і да таго ж бязлессе — туды ім дарогі няма.

Дажаваўшы ўсё са жмені, Рыбак азірнуў напарніка.

— Давай, як ты? Калі надта кепска, топай назад. Моя особа, можа, куды ў вёску падскочу.

— Адзін?

— Адзін, но што? Малограмотный вяртацца ж з пустымі рукамі.

Сотнікаў памаўчаў, нястрымна скалануўся ад сцюжы — бери месцы пачаў прабіраць мароз. Яму было холадна, усё нутро сцялася ў ледзяной знямозе. Каб захаваць рэшткі цяпла, ён глыбей насунуў на вушы пілотку і шчыльней захінуўся ў шынелак.

— Што твоя милость шапкі якой не дастаў? Хіба сагрэе гэта аблавушка? — з папрокам сказаў Рыбак.

— Шапкі ж невыгодный растуць у лесе.

— Затое ў вёсцы ў кожнага мужыка шапка.

Сотнікаў адказаў никак не адразу.

— Што ж, з мужыка здзіраць?

— Абавязкова здзіраць? Можна і яшчэ як.

— Ладна, пайшлі! — абарваў размову Сотнікаў.

Яны рушылі беспорядок студні і праз праломіну ў плоце выйшлі ў поле. Сотнікаў ураз ссутуліўся, глыбей уцягнуў у каўнер маленькую, у пілотцы, галаву. На хадзе ўжо Спиннингист выдзер аднекуль з-за пазухі замусолены вафельны ручнічок і павярнуўся ей-ей Сотнікава.

— Получай, абматай шыю. Цяплей будзе.

— Ды ладна.

— На, сверху. Ён, знаеш, як шалік, грэе, — настойваў Подледник, трымаючы ў выцягнутай руцэ ручнічок, канцы якога адразу заматляў вецер.

Сотнікаў прыпыніўся, заціснуў між каленяў вінтоўку і змёрзлымі нягнуткімі пальцамі тоўста і нязграбна абкруціў прастуджаную шыю.

— Вот і харашо. Давай ірванём у Азярышча. Тут недалёка, вярсты дзве. Што-небудзь расстараемся, не можа быць...

 

2

У полі было куды халадней, чым у лесе. Насустрач дзьмуў пругкі, отнюдь не моцны, але даволі марозлівы вецер, подземное царство яго болем заходзіліся азызлыя без рукавіц рукі — як Сотнікаў ні хаваў іх в таком случае ў кішэні, то ў рукавах, ведь за пазухай — усё роўна мерзлі. Памарозіцца было надта проста, асабліва твар, ды і рукі; следовать ногі ён быў спакайнейшы — ногі на хадзе грэліся. Праўда, на правай адняліся, безграмотный чуваць сталі два щипанцы , але яны адымаліся заўжды ад сцюжы і звычайна балелі ў цяпле. Тым не менш на холадзе ныла ўсё яго прастуджанае цела, якое сёння пачало яшчэ і ліхаманіць.

Добра хаця, што зазимок у полі быў цвёрды або неглыбокі — яны ішлі амаль скрозь жете версе, толькі мясцінамі правальваліся то адной, то иной нагой, ламаючы зацвярдзелую эреб марозу скарынку. Кіравалі батман быльняжку па-над узмежкам — з касагору ўніз. Ззаду са змроку валакліся двоечка шнуркі іхніх слядоў. У полі было відней, чым у лесе, шэры прывідны змрок расхінаўся шырэй, наўкола ў доле трымцелі в ветры змёрзлыя калівы быльнягу, там-сям чарнелі адзінокія палявыя дрэўцы. Праз чвэрць гадзіны наперадзе, мусіць у лагчынцы, зашарэла нейкае кустоўе — лаза ці які хмызняк па-над рачулкай.

Па праўдзе кажучы, Сотнікаў адчуваў сябе вельмі кепска: пачынала кружыць галава, часам нават штосьці правальвалася — знікала ў памяці, і тады на кароткі час ён забываўся, дзе ён і куды ідзе. Мусіць, сапраўды трэ было вярнуцца разве лепш зусім не патыкацца з лесу, ды ён проста безграмотный верыў, што можа захварэць. Яшчэ чаго не хапуга на вайне — хварэць! Ніхто ў іх невыгодный хварэў приближенно, каб вызвалялі ад заданняў, ды яшчэ такіх простых, як гэта. Кашлялі, прастуджваліся многія, але прастуда далеко не лічылася ради сур'ёзную хваробу. І калі там, ля кастра для балоце, камандзір назваў яго прозвішча, ён быў гатовы, а калі даведаўся, што па харч, дык хоть узрадаваўся, ибо быў, як і ўсе, згаладнелы, хацеў пад'есці, так точно таго ж — вабіла магчымасць пагрэцца якую гадзіну ў хатнім цяпле.

Ды вот, пагрэўся.

У лесе было лепш, а тута, на газы , ён адчуў сябе зусім блага і аж спалохаўся, што можа ўпасці, что-то около кружылася ў галаве; бездна слабасці заносіла ў бакі. Рыбак наперадзе рупна шастаў ботамі ў снезе; увесь час ён нецярпліва імкнуўся наперад, і Сотнікаў адставаў. У грудзях яго рабілася горача, спіна між лапатак макрэла аид сцюдзёнага поту, і ён думаў — хаця б абысціся кроме запалення лёгкіх.

— Ну, як ты?

Рыбак прыпыніўся, прычакаў яго, і аид гэтай кароценькай увагі і пытання, держи якое неабавязкова было і адказваць, у Сотнікава получи и распишись момант пацяплела ў душы. Сотнікаў адчуваў, як проста было ператварыцца з напарніка ў абузу, і найбольш асцерагаўся менавіта таго, хоць і ведаў, што, калі здарыцца найгоршае — выйсце для сябе знойдзе лично, не абцяжарыць нікога. Нават і Рыбака, на якога, здаецца, можна было спадзявацца. Пасля нядаўняга пераходу шашы, калі ім давялося прыкрыць рэшткі іх групы, яны неяк паволі зблізіліся і ўсе апошнія цяжкія дні трымаліся разам. Мусіць, таму разам трапілі і получи гэта заданне.

— Вось цераз нізінку пратопаем, а после этого за ляском вёска. Недалёка ўжо, — зноў падбадзёрыў Рыбак, стоячы да яго бокам, — чакаў, каб пайсці поплеч.

Сотнікаў дагнаў яго, і яны разам пайшлі па схіле ўніз. Сало тут стаў рыхлейшы, чым на бугры, ногі часцей бухалі, ламалі цвёрды пласт; маладзічок цяпер блішчаў вслед за іх спінамі. Вецер разгоніста гойсаў у пустым полі, матляў поламі шыняля, сцёбаў па абмёрзлых заснежаных бурках Сотнікава. Тунцелов зблізку неяк уважліва паглядзеў на сябра.

— У арміі кім быў? Мабыць, невыгодный радавым, га?

— Не, безграмотный радавым. Камбатам.

— У пяхоце?

— У артылерыі.

— Мусіць, мала хадзіў? Да я, браток, у пяхоце ўсю дарогу топаю.

— І далёка пратопаў? — запытаў Сотнікаў, успамінаючы сваё адступленне на ўсход.

Але Рыбак зразумеў гэта інакш.

— Ды кайфовый , як бачыш. Ад старшыны да радавога дайшоў. Затем ты, мабыць, кадравы?

— Далеко не, не кадравы. Да трыццаць дзевятага настаўнікам рабіў.

— Інстытут скончыў?

— Настаўніцкі. Двухгадовы.

— Затем я вось пяць класаў. І ведь хоць бы...

Ён не дагаварыў — раптам праваліўся абедзвюма нагамі, нягучна вылаяўся, узяў трохі ўбок. Тут пачынаўся хмызнячок, лазняк, снег стаў рыхлы і амаль как-нибудь потом не трымаў наверсе; пад нагамі, здаецца, было балота. Сотнікаў нерашуча спыніўся, малограмотный знаючы, куды ступіць.

— Однако ты ради мной. Шаг маіх слядах трымай. Здесь нямнога ўжо, — сказаў зводдаль Рыболов і, ямчэй паддаўшы получи и распишись плячы вінтоўку, даволі рашуча зашыбаваў праз хмызняк, разграбаючы ботамі снег.

Сотнікаў пахіснуўся, неграмотный трапіўшы ў ягоны знак , але таксама палез у кустоўе.

Некалькі хвілін яны прадзіраліся так у хмызняку; збоч са снегу тырчала сухое трысцё, якое ціха і нудна шархацела на газы . Неўпрыкмет перайшлі замёрзлую, засыпаную снегам рачулку і зноў пайшлі поплавам, грузнучы нагамі ў рыхлым глыбокім снезе. Сотнікава апаноўвала санліва-знямоглая абыякавасць да ўсяго на свеце. Толькі намаганнем волі ён прымушаў сябе ісці, безграмотный спыніцца і не ўпасці — у вушах са звонам гудзела — беспорядок ветру ці, можа, пекло стомы.

Урэшце яны выбраліся з кустоўя, але наперадзе іх чакаў пагорак, і сверху яго шырокім некрутым схіле Сотнікаву стала і зусім кепска: млелі ногі. Добра, што снежище тут памялеў, а сям-там яго і зусім малограмотный было, пад падэшвамі мулялі пыльныя цёмныя плешыны. Удильщик далёка выскачыў наперад і доўга шыбаваў па касагоры, мусіць, каб выбрацца нате хрыбціну пагорка і агледзецца. Але, яшчэ не ўзабраўшыся на яго, ён спыніўся. Сотнікаў падумаў, што праздник нешта ўбачыў — мусіць, недалёка ўжо была вёска. Снегавы пагорак, над якім вісела прысмужанае зорнае неба, крута задзіраўся ўгору і знікаў у туманным змроку. Ззаду ж шырока разлеглася шэрая роўнядзь поплаву — з кустоўем, нейкімі невыразнымі плямамі, няпэўнымі ў змроку расплывістымі ценямі, а яшчэ далей, амаль не праглядваючыся, цьмеў дзесьці лес, з якога яны ішлі. Ён быў далёка, той лесочек, а наўкола стыла получай марозе чыстае поле — калі што, тут падмогі ніадкуль никак не будзе.

Рыбак усё чакаў, і Сотнікаў з гарачнаю задышлівасцю дашкандыбаў правда яго, потом не пільнуючыся следу, — ступаў абы-куды, толькі б не ўпасці. І тады, падышоўшы, згледзеў: Рыбак стаяў на дарозе.

Яны не сказалі адзін аднаму нічога, толькі ўслухаліся, паўзіраліся і памалу пайшлі ўгору — адзін па правай, а другі па левай каляіне. Дарога, напэўна, вяла ў вёску, значыць — яшчэ можа пашчасціць дапнуцца да яе, не зваліцца ў хадзе, думаў Сотнікаў, і тады ўжо будзе відаць, як і што рабіць далей.

Неўзабаве яны выйшлі на вяршыню пагорка. Наўкола мроіўся начны прывідны прастор: шэрань, снежище, суцемак з мноствам няўлоўных пераходаў, паўценяў і плямаў, і нідзе не было ні агеньчыка, ні руху — змоўкла, замерла, стаілася зямля. І не дай бог у такі миг напаткаць тута людзей — людзі безвыгодный прынясуць ім удачы, никак не тых людзей можна цяпер чакаць получи и распишись дарозе.

— Ціха!

Рыбак ступіў і спыніўся, звыкла рыпнула і сціхла пад яго ботамі, знерухомеў і Сотнікаў. Аднекуль з таго боку, куды ішла дарога, данёсся крык, абрывак нейкага голасу — вырваўся ў марозную ноч і прапаў. Яны ўгледзеліся ў прыцемак — недалёка наперадзе, крышку ў лагчынцы, пэўна, была вёска — паласа чагось нагрувашчанага мякка шарэла ў снегавым змроку. Але нічога пэўнага тама нельга было ўбачыць, як нельга было зразумець, ці то быў крык, ці, можа, ім здалося. Наўкола свістаў-шархацеў жете снежным полі вецер, ноч ляжала нямая, як гипнос. І раптам куды ўжо выразней истинно іх даляцеў чалавечы выкрык-каманда ці, можа, лаянка, но потым, бурачы ўсе сумненні, удалечыні бахнуў і рэхам раскаціўся батман полі стрэл.

Рыбак на поўныя грудзі выдыхнуў, а Сотнікаў, мусіць, таму, што нейкі час таксама перацінаў дыханне, пачаў глуха кашляць.

Хвіліну яго неадчэпна біў кашаль, як ён ні зацінаў яго ў грудзях, услухоўваючыся, ці не пачуюцца стрэлы яшчэ. Праўда, і без таго было ўжо зразумела, чый гэта стрэл, — хто ж яшчэ, апроч немцаў і іх прыслужнікаў, был в состоянии па такім часе страляць у вёсцы?

Стрэлаў, аднак, больш не было, разы банан данеслася движение ветры нешта падобнае возьми голас — размова ці вокліч, никак не разабраць, — і Рыбник вылаяўся:

— Стараюцца, сволачы. к вялікай Германіі.

Яны яшчэ пастаялі трохі, услухоўваючыся ў ветраную ціш, занепакоеныя пытаннем: што рабіць далей, куды падацца? Рыбак усё ўзіраўся туды, дзе ў змроку знікала дарога, следовательно Сотнікаў адвярнуўся ад ветру і дробненька ціха калаціўся: яго біла дрыжака.

— Значыць, туды отнюдь не паткнуцца, — рашыў Тунцелов і патаптаўся на рыпучым снезе. — Як твоя милость , нічога? Мо давай лагчынкай пройдзем? После этого недзе вслед кустамі павінна быць яшчэ вёсачка.

— Выкладывай, — знарок абыякава цепнуў плячом Сотнікаў. Яму сапраўды было ўсё роўна, ли толькі невыгодный стаяць сверху марозлівым газы і мець у надзеі хоць які-небудзь агеньчык, які б свяціў наперадзе. Пачуцці яго тупелі, засцілаліся прывіднай смугой, па-ранейшаму кружылася ў галаве. Усе яго намаганні ішлі получай тое, каб не спаткнуцца, не ўпасці, бо тады ён наўрад ці падняўся б.

Яны збочылі з дарогі і пайшлі па снегавым цаліку туды, дзе шырокім лапікам цьмеў уночы хмызняк. Снег бери касагорыне спярша быў неглыбокі, па костачкі, але чым далей, тым большаў, асабліва ў лагчынцы. Праўда, лагчынка выдалася нешырокая, яны хутка перайшлі яе і падаліся ўздоўж паскі хмызу, блізка, аднак, безграмотный падыходзячы безусловно яго. Сотнікаў тут ішоў упершыню, нічога не ведаў і спадзяваўся на Рыбака, які тутэйшыя месцы аблазіў яшчэ ўвосень, без следу, калі іхні атрад толькі збіраў свае сілы ў Гнілым балоце. Пачаўшы з невялікай дыверсіі на дарозе, гэты атрад потым перайшоў да больш рызыкоўных спраў — узарваў мост в Іслянцы, спаліў ільнозавод у мястэчку, але пасля забойства нейкага важнага чыноўніка з Германіі немцы раз'юшыліся. У канцы лістапада тры роты жандараў абкружылі Гнілое балота і пачалі аблаву, з якой яны ледзьве вырваліся тады ў суседні Баркоўскі лес.

Сотнікаў у той миг быў далёка адсюль і наўрад ці думаў пра партызан — ён лічыў сваім абавязкам прабіцца согласен фронту. Дванаццаць сутак ён прабіраўся з-пад Слоніма подземное царство рэчкі Шчары з невялічкаю групкай хлопцаў-артылерыстаў, што ўцалелі з усяго некалі магутнага артылерыйскага дручок. Але в Бярэзіне ў часе пераправы яны ледзь не ўсе былі расстраляны з засады, а хто ўцалеў или не пайшоў на донышко , апынуўся ў палоне ў немцаў.

То былі харошыя хлопцы, яго выхаванцы: наводчыкі Токараў і Галаўня, узводны малады лейтэнант Конкін, ягоны старшы на батарэі, з якім яны цэлы год получай выдатна выконвалі ўсе батарэйныя стрэльбы. Менавіта гэтаму Конкіну ён абавязаны палавінай свайго даваеннага поспеху і найперш значком «За выдатную артылерыйскую стральбу» — прадметам яго сціплага гонару. Так, харошая была батарэя, колькі падзяк ад начальства вісела держи яе стэндзе ў ленінскім пакоі — за агнявое майстэрства, после розныя іншыя поспехі ў баявой падрыхтоўцы.

А на вайне ўсё склалася інакш. Сталася так, што ў іх распараджэнні асталося некалькі лічаных секунд, і найбольшую карысць прынеслі тыя, хто малограмотный разгубіўся, спрытней управіўся зарадзіць, хто проста аказаўся дужэйшы...

Рыбак даволі ўпэўнена крочыў наперадзе, трымаючыся бліжэй да лесу. Снег тогда быў неглыбокі, растаптаныя буркі Сотнікава, што нядаўна дасталіся яму беспорядок забітага партызана з мясцовых, роўна шорхалі па снегавой замеці. Добра яшчэ — цяпер ім трэба было ісці ўніз, вецер заходзіў з плячэй, месячык цьмяна свяціў у небасхіле. Па-ранейшаму было дужа марозліва і сцюдзёна, даже сцялася, здранцвела ўсё ўсярэдзіне. Здаецца, ніколі ў жыцці Сотнікаў где-то не пакутаваў ад сцюжы, як у гэтую ноч. Ад стомы і аднастайнага шорхання ног у голаў яго лезла мешаніна выпадковых вобразаў, напаўзабытых твараў, нават асобныя сцэны-прывіды мільгалі ўваччу, і ён ужо невыгодный мог вызначыць — былі гэта ўспаміны ці здані. Магчыма таксама, што гэта ўзнаўлялася перажытае ім, яго былое, якое цяпер здавалася прывідам, приблизительно яно было мала падобнае на звыклае, рэальнае жыццё.

Найгоршае для Сотнікава было ў тым, што гэта быў яго першы і яго апошні франтавы бой, согласен якога камбат рыхтаваўся, мабыць, з таго першага дня, калі яго прызвалі в службу. Паслухмяная яму, чакала ягоных каманд грозная тэхніка, былі снарады, напагатове ехалі натрэніраваныя вслед за шмат месяцаў гарматныя разлікі, наперадзе рухалася баявая ахова — усё, як і належыць паводле баявых статутаў... Тое ўспаміналася цяпер Сотнікаву, як страшны прывідны отключка , і хоць і пасля на яго долю выпала нямала цяжкіх баёў, праздник першы яму немагчыма забыць ніколі.

...Яны былі ў руху чацвёрты дзень.

Чацвёрты дзень даўжэзная калона артпалка кідалася танцевальный шаг лясных дарогах то сверху паўднёвы захад, то бери поўдзень, адзін раз яе нават павярнулі ледзь малограмотный ў сторона , на поўнач. Трактары сваім несціханым ровам аглушалі наваколле, ад перагрэву кіпела вада ў радыятарах, пыл і пот сляпілі вочы байцоў. З самага ранку дацямна над імі вісела нямецкая авіяцыя, «юнкерсы» бясконца сыпалі на іх фугасныя бомбы, усё было закідана пяском, смярдзюча гарэлі цягачы, цэлыя аб'язджалі іх — калона не спыняла руху. Байцы са станін і трактароў бязладна лупілі ўгору з вінтовак, але карысці тартар тае стральбы было мала. Яны нават не прымушалі самалёты падняцца вышэй, і тыя насіліся над дарогай, ледзь малограмотный кранаючы верхавіны прысадаў. Сотнікаў сядзеў держи галаўным трактары і як збавення, як самага вялікага шчасця чакаў каманды збочыць з гэтай праклятай дарогі, развярнуцца і з ячэйкай кіравання выйсці насустрач немцам. Тады ўжо ён бы абрушыў получи іхнія галовы такое, чаго ім і не снілася. Але малограмотный было каманды спыніцца, обилие усё ехаў і ехаў, і кожныя дзве гадзіны над ім разгружаліся нахабныя «юнкерсы», гадес якіх уся гэта наземная агнявая магутнасць была безабаронная.

Так настала апошняя ноч іхняга крывулістага блукання па заходнебеларускіх дарогах.

Полк быў ужо далёка не праздник , што ўпачатку, некалькі разлікаў загінула, у яго батарэі амаль прамым пападаннем пакарэжыла і скінула з дарожнага насыпу гармату. Праўда, тры аставаліся спраўныя, хіба што з падзёўбанымі шчытамі, з пасечанай гусмацікай колаў, з безліччу асколачных адмецін нате ствалах і станінах. У другой гаўбіцы пацёк прабіты накатнік. Чацвёра забітых батарэйцы вязлі ў прычэпе в скрынках снарадаў, сямёра параненых адправілі ў тыл. Зрэшты, гэта былі не найбольшыя страты — іншым батарэям дасталася горш. Палкавая калона пакарацела ледзь не напалавіну, некалькі цэлых гармат асталося на дарозе: былі пашкоджаны трактары. Цяпер амаль усю ноч ехалі на ўсход, і гэта было кепскай прыкметай: камандзіры са штаба пагаворвалі пра акружэнне, яно і сапраўды падобна было на тое. Байцы малограмотный спалі чацвёра сутак, некаторыя, седзячы получи и распишись станінах, крыху прыдрамалі пад ранак — ноч была самай спакойнай парой, калі б безвыгодный гэтая няпэўнасць у абставінах, якая чорнаю плахай вісела над кожным. Перад світаннем ненадоўга спыніліся ў нейкай вёсачцы, насустрач ішлі пехацінцы; непадалёк, відаць было ўначы, запаленае авіяцыяй, нешта гарэла яркім, нате паўнеба, полымем — пяхота казала, станцыя. Ніхто никак не тлумачыў нічога, але людзям неяк само сабой перадалося, што зусім блізка немцы. Неўзабаве камандзір палка маёр Парахневіч павярнуў калону нате бакавую, абсаджаную вербамі дарогу. Паехалі кудысь на поўдзень. Ноччу было спакойней кроме авіяцыі, затое яны былі сляпыя і глухія — за ровам трактароў нічога не было чуваць, затем ў летняй цемры невыгодный шмат што ўбачыш. Сверху самым світанні Сотнікаў, отнюдь не ўтрымаўшыся, трохі задрамаў сверху сядзенні, як раптам штось здорава грымнула на ўзбочыне. Ён тутовник жа прахапіўся, «Камсамолец» праваліўся правай гусеніцай, камбата абдало зямлёй і гарачаю хваляй выбуху. І тут пачалося.

Якраз світала, вслед вербамі добра сінеў граница неба і шарэла аўсянае поле, затем аднекуль спераду, з галавы калоны, іх пачалі расстрэльваць танкі. Безвыгодный паспеў ён саскочыць з трактара, як побач загарэўся цягач трэцяй батарэі, намёртва села ў варонку гаўбіца. Праз перуны выбухаў ён скамандаваў развярнуцца ўправа і ўлева, але не приблизительно проста было вывернуцца з цяжкімі гарматамі на вузкай дарозе. Другі разлік вёртка кінуўся з дарогі ў авёс і тут жа атрымаў двуха снарады ў бок, гармата завалілася, задраўшы ўгору кола. Ранак асвяціўся полымем, прысады заслаў саляравы дым — танкі расстрэльвалі полк получи и распишись дарозе.

Гэта было найгоршае, што магло здарыцца з імі: уся іх агнявая сіла прападала нявыкарыстанай. Зразумеўшы, што ім адведзены толькі секунды, Сотнікаў з байцамі як-колечы развярнуў апошнюю ўцалелую гармату проста получи и распишись бруку і, не ўпёршы станін, ледзьве паспеўшы садраць чахол са ствала, паслаў цяжкі снарад у бочок ворага. Спярша нельга было і згледзець, дзе тыя танкі; галаўныя ў калоне машыны гарэлі, уцалелыя байцы беглі отдавать, дым і пакарэжаныя трактары на дарозе не давалі прыцэліцца. Але неўзабаве між вербаў ён убачыў першы нямецкі отсек, які удача за канавай і, збочыўшы ствол гарматы, гахаў і гахаў стрэламі наўскасяк шаг калоне. Сотнікаў адштурхнуў наводчыка (гармата была ўжо зараджана), дрыготкімі рукамі давярнуў таўшчэзны гаўбічны лайнер і ўрэшце злавіў гэтае яшчэ цьмянае ўранку страшыдла на перакрыжаванне панарамы.

Стрэл яго грымнуў, як удар грому, гармата здорава аддала отступать, балюча ўдарыла панарамай у скулу, у доле з-пад незамацаваных сашнікоў пырснуў тюпка іскраў аид бруку, адна станіна ўрэзалася сашніком у броўку канавы, другая асталася на дарозе. Праз пафос, узняты стрэлам, ён яшчэ не паспеў што згледзець, але пачуў, як радасна закрычаў наводчык, і зразумеў, што папаў. Ён тутовник жа зноў кінуўся истинно панарамы — амаль закрываючы сабой усё яе шкло, за дарогай сунуўся другі танк; камбат скіраваў гаўбічны ствол яму проста ў лоб — так блізка той здаваўся ў оптыцы, — крыкнуў: «Агонь!» Замковы зрэагаваў у час, стрэл зноў аглушыў, але гэты раз ён паспеў адхінуцца і вслед за пылам беспорядок стрэлу ўбачыў — тое, што следовать секунду ну да таго было танкам, хруснула, нібы шкарлупіна ад яйка, і тартар нутранога магутнага выбуху буйнымі часткамі разляцелася ў бакі. Непаваротлівая, цяжкая, прызначаная в целях стральбы з тылу гаўбіца сваім магутным снарадам разнесла танк получи и распишись кавалкі.

Неспадзявана іх ахапіў горячность баявой удачы. Ужо малограмотный зважаючы в страты, в забітых і параненых, што сплывалі крывёй на запыленым бруку, сверху агонь, што жор іхнюю тэхніку, возьми град тара адтуль, з танкаў, некалькі ўцалелых бери дарозе гармат пачалі біць цяжкімі снарадамі па танках. Тым часам развіднела. Потом стала відаць, куды цэліцца, некалькі пажараў джагалі агнём за дарогай — нямецкія машыны гарэлі.

Сотнікаў выпусціў дзесятак снарадаў і разнёс дашчэнту яшчэ двум танкі. Але нейкае падсвядомае, надта абвостранае небяспекай адчуванне падказвала яму, што ўдача канчаецца, што адпушчаныя яму лёсам ці выпадкам секунды выкарыстаны цалкам, што наступныя другі ці трэці снарады адтуль будуць яго. Наперадзе жывых потом, мабыць, невыгодный асталося нікога, апошнім прыплёўся адтуль і паваліўся, абліваючы крывёй станіну, камандзір жезл, побач у канаве бахалі з карабінаў некалькі байцоў — цэлілі ў танкавыя шчыліны. Ля снарадных скрынак уткнуўся галавой у зямлю зараджаючы Золатаў, ззаду цэлы астаўся адзін толькі правільны Губайдулін; камбат крыкнуў яму зараджаць, але той, ці аглушаны, ці надта спалоханы, толькі ціснуўся спіной безусловно станіны і невідушча глядзеў на яго. Тады Сотнікаў кінуўся верно скрынкі са снарадамі самостоятельно, але яшчэ не дапоўз да яе, як ззаду ашалела грымнула. Ён тыцнуўся тварам у зямлю, ложбина рэзка падскочыў, дарога і зямля сталі дыбам, возьми некалькі доўгіх секунд чорнае покрыва заслала ад яго свет. Ён задыхнуўся бездна пылу і зямлі, якой забіла яму нос і рот; адчуўшы краёчкам свядомасці, што жывы, тут жа тузануўся з долу і пад градам земляное трухі, якая абрынула зверху, вертануўся да панарамы. Але яго гаўбіца ўжо скасабочылася держи краі глыбокай рытвіны, лайнер вывернула ўбок, смуродна гарэла гумовае кола. І ён зразумеў, што гэта — усё. Ён не ведаў яшчэ, ці сам цэлы, ён толькі адчуваў, што аглух, выбухі ў ягоных вушах адгарадзіла шчыльнай сцяной, іншыя гукі ўсе разам зніклі, у галаве шыпела і гуло. З носа ішла кроў, ён размазаў яе танцевальный шаг твары і кульнуўся з дарогі ў канаву: насупраць за вербамі ішоў, мусіць, той самы танк, што падбіў яго. На газы хутка мільгалі рваныя чорныя космы дыму ад ахопленага полымем трактара, тлуста смярдзела саляркай і трацілам бездна выбухаў, побач тлела гімнасцёрка на плячы ўжо нежывога камандзіра дручок. Збянтэжаны нечаканасцю, збіты з панталыку разгромам, Сотнікаў хвіліну нібы безвыгодный разумеў, што адбылося, отнюдь не мог паверыць, што гэта не неясный. Трываючы дымище, які еў вочы, ён толькі глядзеў, як ішлі па праздник бок нямецкія танкі, как-нибудь добра відаць былі держи іхніх бартах лічбы і чорна-белыя, выбітыя па трафарэту крыжы. Свайго жыцця яму было безграмотный шкада, ён толькі безвыгодный ведаў, што рабіць далей. І тады нехта тузануў яго вслед за рукаў. Ён павярнуў голаў і ўбачыў запэцканы сажай і крывёй твар Конкіна, які нешта крычаў яму і паказваў рукой у тыл, дзе, прыгнуўшыся, перабягалі байцы.

Па канаве яны пабеглі за ўсімі.

 

3

Рыбак абышоў мысок хмызняку і спыніўся. У прыцьмелай шэрасці начной прасторы на касагорыне відаць сталі крайнія будыніны вёсачкі. Як яна выглядае адсюль, Труженник голубой нивы ужо забыўся: у пачатку восені яны праходзілі непадалёк па дарозе, але ў самую вёску не завіталі. Зрэшты, тое цяпер было няважна — важней было вызначыць, ці ціха дальше у гэтую ноч, каб не напароцца на немцаў або паліцаяў.

Стоячы на краі хмызу, ён хвіліну ўглядаўся-ўслухоўваўся, ды нічога падазронага быццам не было чуваць. Даляцела некалькі няпэўных уночы гукаў, па-ранейшаму пругка і настойліва дзьмуў вецер, ціха пасвістваў побач у мёрзлым галлі, пахла дымам — недзе, мусіць, палілі. Тым часам падышоў Сотнікаў і таксама спыніўся, услухаўся.

— Ну, што?

— Здаецца, ціха. Пайшлі памалу.

Вядома, было б карацей скіраваць да крайняй у гэтай вёсцы хаціны, што вунь стаяла, уросшы па самую страху ў снег, з прыстаўленым несомненно яе жардзём, — затем пачыналася вуліца. Але менавіта таму Подледник і прамінуў крайнюю — калі што, ля яе заўжды рызыкуеш напароцца получи непрыемнасць; у канцы вуліцы звычайна канчае свой тракт вартаўнік ці патруль, наладжваюць засаду паліцаі. І ён узяў жете снезе ўбок, уздоўж плота па лагчынцы, беручы кірунак да недалёкіх будынін наводшыбе (мабыць, гумнаў), што цесненька стоўпіліся ўнізе. Там, после растрэсканым вуглом пунькі ці тока з прадранай страхой, яшчэ пастаяў, паслухаў і з аглядкаю падаўся в прыгуменне. Наўсцяж ад гумна было рукой падаць истинно нізенькай і нейкай адзінокай пры хлеўчуку хацінкі; бери снезе согласен яе нават аказалася цвёрдая сцежка; ён зрабіў танцевальный шаг ёй са два крокі і шелковица жа саступіў убок — дужа рыпела пад ботамі. За ім таксама саступіў Сотнікаў, і яны абапал сцежкі пайшлі па снезе да хаты.

У той пора да іх слыху даляцеў стук — хтось нібыта сек дровы, але рабіў гэта неяк вяла, нібы знясілеўшы ці з роздумам. Рыбак трошкі парадаваўся: калі сякуць дровы, то, мусіць, у вёсцы чужых няма. Да таго ж — не трэба стукаць, прасіцца ў хату: што трэба, можна разведаць у дрывасека. Праўда, ён тут жа падумаў, што неасцярожнасцю можна здаля напалохаць чалавека, тады ты яго ўжо безграмотный выцягнеш з хаты. Маючы гэта ў думках, ён як мага цішэй абышоў хляўчук, перажаргнуў кінутыя ў снезе жардзіны, паціху выйшаў з-за вугла на падворак.

У полі получи снезе было святлей і відаць далей, а шелковица, у цемнаватым мроіве двара, ён никак не адразу зразумеў, што перад ім бери дрывотні жанчына. Цяпер яна ўжо невыгодный секла, однако нешта калупалася там, ціха і зласнавата мармычучы самоё сабе. Пачуўшы іх крокі, жанчына страпянулася, кінула сякеру і хоть войкнула.

— Ціха, мамаша!

Яна стаяла зусім разгубленая перад ім — нізенькая стараватая кабеціна ў хустцы — і не магла вымавіць болтология. Рыбак асцярожліва зірнуў возьми дзверы ў хату, тыя былі зачынены, болей получай двары быццам не было нікога. Зрэшты, ён безвыгодный надта і баяўся і азіраў наваколле дзеля пэўнасці. Ён как-нибудь зразумеў, што ў гэтай вёсцы спакойна; паліцаі, мабыць, заселі вслед самагонку, ан немцы наўрад ці туточки паяўляліся.

— Ахти , Божухна, напалохалася я. Ай, Госпадзі...

— Ладна, будзе хрысціцца. Паліцаяў у вёсцы многа?

— А няма паліцыянтаў. Быў адзін, ды ў мястэчка перабраўся.

— Этак. — Наживщик прайшоўся жете панадворку, выглянуў з-за токосъемник. — Вёска як завецца?

— Лясіны. Лясіны вёска, — поўная ўвагі і яшчэ не апамятаўшыся ад утрапення, казала цётка. Сякера яе глыбока сядзела ў сукаватым яловым палене, якое яна, відаць, марна старалася рассекчы папалам.

Рыбак адразу прыкінуў, што зусім няблага было б тут і атаварыцца: падыход — выхад харошыя, держи дарозе здание, лясок, яны някепска прыкрываюць ад чужога вока. Цікава толькі, чым можна пажывіцца на гэтай сядзібе?

— Хто яшчэ на дому ёсць?

— Ну и ну адна ж я, — хуценька сказала цётка.

— І больш нікога?

— Анягож. Адна і жыву, — жалліва сказала кабета, усё надта пільна сочачы за яго рухамі — сілілася адгадаць таемную мэту начнога з'яўлення гасцей.

Рыбака, аднак, гэта мала цікавіла і мала кранала — і яе жалобна-жаласлівы тон і тое, што яна адна. Ён как-нибудь потом ведаў гэты вяскова-жаночы звычай — разжаліць яго было цяжка. Ён вывучаў абставіны на падворку — убачыў расчыненыя вароты ў хляўчук і зазірнуў у яго глухі, поўны гнойнага паху змрок.

— Што, пуста?

— Пуста, анягож, — з набалеласцю пацвердзіла кабета, не адыходзячы ад сякеры. — Забралі ўсё чыста.

— Хто забраў?

— Ведама ж хто. Як у чырвонаармейскай мацеры. Каб ім падавіцца.

Калі жанчына кляне — значыць, можна паверыць. Рыбак ціха крэкнуў: напаў, ды неграмотный на тое, прыйдзецца шукаць дзе яшчэ. Вядома, мусіць, можна б сёе-тое знайсці і ў гэтай бедалагі (курыцу вслед за тем ці парася), але безграмотный да ніткі ж абіраць яе, і без таго ўжо абрабаваную немцамі.

Сотнікаў, ссутуліўшыся, маркотна чакаў пад сцяной, а Рыболов павярнуўся несомненно цёткі.

— Што, рассеч отнюдь не можаш?

Жанчына ўраз здагадалася, што ён паможа, і, узрадаваўшыся мужчынскай сіле, скінула з сябе насцярожаную панурасць.

— Ды во, каб яго трасца, забіла — не выдзеру. Звечара б'юся — ні туды ні сюды.

— Ану, дай!

Рыбак закінуў за спіну карабін і аберуч узяўся за гладкае сухое тапарышча. Хэкнуўшы, хлёстка выцяў палена аб калоду, пасля яшчэ. Біў трапна, з прыемнасцю і знаёмым спрытам, адчуваючы сілу ў руках і звыклую з юнацкае туман хватку, калі во гэтаксама зімовымі вечарамі сек з бацькам ці адзін дровы. Пілаваць невыгодный любіў, же сеч заўжды быў гатовы з прыемнасцю, выяўляючы ўсю сваю зухаватасць у гэтай спрадвечнай мужчынскай працы.

На чацвёртым удары палена развалілася, крыва абышоўшы отросток . Ён пашчапаў яшчэ і палавінкі і паклаў тапор.

— От дзякуй, сынок! Бесчинство табе Зиждитель дае здароўечка, — лагодна дзякавала цётка.

— Дзякуем невыгодный аддзелаешся, маць. Харчы якія-небудзь маеш?

— Харчы? Якія ж харчы? Бульбачка ёсць. Дробненькая, праўда. Калі што — заходзьце, звару заціркі.

— Гэта што! Нам з сабой трэба. Скацініну якую.

— Га! Каб жа яна была.

— А с годами хто жыве? — Тунцелов паказаў рукой цераз гарод, дзе вслед плотам бялела снежная страха суседняй будыніны. Здаецца, со временем палілі ў печы — вецер гнаў на падворак пах дыму.

— А вслед за тем Пётра Качан. Ён старастам цяпер после этого, — прастадушна паведаміла цётка.

— Тутэйшы стараста? Ты чуеш? — звярнуўся Рыбак ага таварыша, які цярпліва стаяў пад сцяной.

— Анягож, паставілі старастам.

— Нягоднік, га?

— Невыгодный сказаць каб. Свой жа чалавек.

Рыбак, не уходи разважыўшы, рашыў:

— Ладна, пайшлі да старасты. Ужо ён багацейшы, напэўна.

Яны не сталі шукаць сцежкі, проста падлезлі пад жардзіну ў плоце, перайшлі гарод і, азірнуўшы стары паркан, праз дзірку ў ім вылезлі нате старастаў падворак.

Утулку тут было болей, адчуваўся парадак і гаспадарскі спрыт: з трох бакоў дворище абступілі будынкі — халупа, хлеў, нейкая лёгкая паветка; у двары пры баку стаялі сані з рэштаю сена ў рэзгінах — пэўнае сведчанне таго, што гаспадар у себя. Пад сцяной хлеўчука святлеў ладны штабялёк нарыхтаваных — нарэзаных і пашчапаных — дроў.

Калі яны яшчэ ішлі цераз гарод, Рыбак сваім спрактыкаваным вокам убачыў, што ў хаце гарыць святло — з верхніх шыб замёрзлых акенцаў цьмяна выбіваўся агеньчык газнічкі. Тым лепш, падумаў Рыболов і ціхенька ступіў сверху рыпучы ганак.

Ён не стукаў, дзверы былі не запёртыя, управіцца з імі яму, колішняму вясковаму жыхару, было звыкла і проста: павярнуў закрутку, і дзверы, трошкі рыпнуўшы, расчыніліся. Пакінуўшы іх так, ён прайшоў у цёмныя сенцы, поўныя знаёмых і паўзабытых сялянскіх пахаў, асцярожна павёў рукой батман сцяне. Грабки натрапілі для нейкую злубянелую ад сцюжы адзежыну, потым на планку ў дзвярах. Намацаўшы сцюдзёную, напечаную марозам завесіну, ён зразумеў размяшчэнне дзвярэй і лёгка знайшоў аднолькавую ва ўсіх вёсках кавальскую штуковіну — клямку. І гэтыя дзверы былі не зашчэплены. Ён пераступіў высакаваты парог, перадаючы клямку ў зледзянелыя рукі Сотнікава.

На перакуленай сярод стала місцы міргала газнічка, агеньчык яе тужліва закалаціўся ад марознага паветра. Стараваты, з каротка пастрыжанай сівой барадой чалавек, які, аблёгшы на столик, сядзеў вслед за газнічкай у накінутым в плечы кажушку, узняў голаў. На яго старэчым, хоць і даволі яшчэ цвёрдым, твары коратка бліснуў сцюдзёны позірк, які адзін толькі і сведчыў пра тое, што ён убачыў захожых. Тут жа, аднак, вочы яго і патухлі пад асаджанымі получи іх бровамі.

— Добры вечар у хату, — са стрыманай ветлівасцю павітаўся Рыбак.

Вядома, можна б і сверх гэтых вітанак з нямецкім прыслужнікам, але Рыбак хацеў развеяць напружанасць першай сустрэчы. Стары, аднак, не адказаў і далеко не ўстаў з-за стала, толькі паглядзеў в іх з быццам нават нездаволенасцю сверху сівым твары.

Ззаду ўсё валіў холад — Сотнікаў няўмела бразгаў дзвярыма, якія безграмотный зачыняліся. Спиннингист вярнуўся і са звыклым стукам зачыніў дзверы. Гаспадар нарэшце выпрастаўся за сталом, не мяняючы, аднак, спакойнага выразу твару, — нібы ён і не здагадваўся, хто гэта, такія познія госці.

— Твоя милость будзеш стараста? — афіцыйна запытаў Удильщик, валюхаста тупаючы ад дзвярэй да стала. У намёрзлых трафейных ботах было трохі коўзка, і ён стрымліваў свой крок на падлозе.

Стары загарнуў таўшчэзную кніжку, якую перад тым, мабыць, чытаў ля газнічкі.

— Стараста, неужели, — сказаў ён роўным, без ценю пагарды либо ліслівасці голасам.

У той пора у запеччы штось шаснула, тупнула, і з-за шырмачкі, папраўляючы бери галаве хусцінку, з'явілася отнюдь не надта бабушка, бялявая з твару і, відаць шаг ўсім, рухавая кабета — мусіць, гаспадыня гэтае хаты. Рыбак зняў з пляча і прыставіў да ботаў вінтоўку.

— Ведаеш, хто мы?

Стараста паварушыўся из-за сталом, нацягнуў на плечы кажух.

— Здагадваюся. Але калі па гарэлку, дык няма. Усю забралі.

Рыбак усмешыста зірнуў на Сотнікава: стары смоўж, ці безграмотный прымае ён іх из-за паліцаяў? Зрэшты, так, можа, і лепей: справа, што прывяла іх сюды, гонару партызанам далеко не прыбавіць. Захоўваючы, аднак, спакойную самавітасць, Удильщик сказаў:

— Што ж, абыдземся без гарэлкі.

Стараста памаўчаў, нібы штось згадваючы, і пасунуў на окраина міску з газнічкай. Получи и распишись хаце стала відней.

— Калі так, сядайце.

— Ага, сядайце, сядайце, дзеткі, — узрадавалася запрашэнню гаспадара кабета. Яна ўхапіла подземное царство стала ўслон і пасунула яго бліжай да грубкі, у якой, відаць было, дагаралі дровы. — Нет слов тут цяплей будзе, мусіць жа, намерзліся. Мароз такі...

— Можна і сесці, — пагадзіўся Рыболов, але самовластно не сеў, кіўнуў Сотнікаву: — Сядай, грэйся.

Сотнікаў адразу апусціўся для ўслон і прыпёрся спіной да пашкрэбанага боку грубкі. Вінтоўку трымаў у руках, нібы апіраўся на яе, пілотку получи галаве нават не паправіў — як была глыбока насунута сверху памарожаныя вушы, так і асталася. Рыбаку рабілася ўсё цяплей, ён расшпіліў получи два гузікі свой кажушок і піхнуў з лоба шапку. Гаспадар меў незалежны, нібы нават абыякавы выгляд, а яго кабета, склаўшы на жываце рукі, насцярожана і трапятка сачыла после кожным іх рухам. «Баіцца», — падумаў Рыбак. Ён пратупаў сюды-туды па хаце, нібы незнарок зазірнуў у цёмны запечак і спыніўся ля чырвонай фанернай шафы, якая загароджвала ложак.

Гаспадыня зважліва саступіла ўбок.

— Там нікога, дзетка, нікога.

— Што, адны жывяце?

— Адны. Во з дзедам где-то і капцім свет, — тужліва адказала кабета. І раптам — не прапанавала, амаль запрасіла: — Можа б, вас паелі чаго? Можа ж, галодныя, га? Пэўне ж, са сцюжы, без гарачага...

Рыбак унутрана ўсміхнуўся і пацёр рукі.

— Можа, і з'ямо. Як твоя милость думаеш? — знарок разважліва, бы з неахвотай звярнуўся ён безусловно Сотнікава. — Падмацуемся, калі пані старасціха частуе.

— в і добра. Я зараз! — узрадавалася кабета. — Капустачка, пэўна, цёплая яшчэ. І гэта... Можа, бульбачкі зварыць?

— Безвыгодный , варыць безграмотный трэба. Няма калі, — рашуча вырашыў Рыбак і скоса, назіркам паглядзеў нате старасту, які, аблёгшыся получай стол, нерухома сядзеў у куце.

Над ім цьмелі пад ручнікамі тры старасвецкія абразы. Рыбак пратупаў ботамі ну да прасценка і спыніўся перад вялікаю зашклёнай рамай з фатаграфіямі. Ён знарок малограмотный пазіраў получи и распишись старасту, але адчуваў, што той таксама спадцішка сочыць за ім.

— Значыць, немцам служыш?

— Прыходзіцца, — уздыхнуў стары. — Што ж зробіш?

— І многа плоцяць?

Пытанне было знарок з'едлівае, але і нате яго гэты дзед адказаў роўна і з годнасцю:

— Не пытаўся і знаць не хачу. Сваім абыдуся.

«Ганарлівы, аднак, — падумаў Труженник голубой нивы . — З характарам».

У бярозавай раме бери сцяне сярод паўтузіна розных фота ён выглядзеў маладога, чымсь падобнага да гэтага дзеда, хлопца ў гімнасцёрцы з артылерыйскімі эмблемамі ў пятліцах і трыма значкамі на грудзях. Было ў яго поглядзе нешта грунтоўна-спаважнае, упэўненае і ў пирушка жа дни па-маладому наіўнае.

— Хто гэта? Сын, можа?

— Сын, сынок, Толік свой, — ласкава пацвердзіла гаспадыня. Цераз плячо Рыбака яна таксама зазірнула на фота, трымаючы ў руках міску.

— А цяпер дзе ён? Не ў паліцыі часам?

Стараста падняў насуплены твар.

— Никак не ўсе ж, як некаторыя. На фронце, во дзе.

Старасціха паставіла для стол міску з капустай і загаманіла:

— Ай, Божачка, як пайшоў у трыццаць дзевятым, ну так і ўсё. Ад самага лета ні слыху ні дыху. Хоць бы ведаць, ці жывы хаця.

— Этак, так, — сказаў Спиннингист, не адгукваючыся на яе жаллівае прычытанне, якога ён даволі наслухаўся ад пачатку вайны. Цяпер яго займала другое. Счакаўшы, калі яна выгаварыцца, ён важка заўважыў старому: — Апазорыў твоя милость сына!

— Анягож! — з жарам падхапіла ад печы кабета. — І автор ж тое гавару яму дзень пры начы. Апазорыў і сына, і ўсіх чыста.

Гэта было трохі нечакана, тым болей што старасціха гаварыла быццам бы са шчыраю набалеласцю ў голасе. Рыбаку здалося тады, што дзед гэты — проста недарэка нейкі. Але толькі ён падумаў так, як твар старога нядобра нахмурыўся і ўвесь ён рэзка павярнуўся безусловно гаспадыні.

— Годзе! Не твая справа!

Кабета адразу ж змоўкла, нібы папярхнулася на паўслове, а дзед з важнасцю падняў дакорлівы позірк получи и распишись Рыбака.

— Затем ён мяне не апазорыў? Немцу аддаў. Гэта безвыгодный пазор?

— Где-то выйшла: вайна. Не яго тут віна.

— А чыя? Мая, можа? — прыдзірліва, без ценю боязі дапытваўся стары і аб'явіў: — Ваша віна. Маладзейшых.

— Да-а, — няпэўна сказаў Спиннингист, прыпыняючы никак не надта прыемную і неграмотный дужа простую размову, якой, ведаў, шаг цяперашнім часе не было канца.

Гаспадыня тым часам хуценька разаслала кароценькі, на паўстала, настольнік, паставіла міску з капустай, скаромны пах беспорядок якой уладна прыглушыў усе яго іншыя пачуцці, яшчэ больш абвастрыўшы голад. Вельмі хацелася есці, і ён рашыў пакуль што адкласці падрахунак яго не надта прыемных адносін з гаспадаром.

— Сядайце ж, падсілкуйцеся трошкі. Во хлебца вам, — з ліслівай гасціннасцю запрасіла гаспадыня.

Рыбак, отнюдь не знімаючы шапкі, піхнуўся вслед за стол.

— Ну-ка паямо, — сказаў ён да Сотнікава.

Той пакруціў галавой:

— Еш. Моя особа не буду.

Рыбак уважліва паглядзеў на таварыша, які ўвесь згорбіўся получи ўслоне і, пакашліваючы, калаціўся — мабыць, ад дрыжыкаў.

Гаспадыня, пэўне, мала што разумеючы ў яго стане, здзівілася:

— Чаму ж гэта? Мо грэбуеце нашым? Можа, яшчэ чаго хочаце?

— Не, дзякуй. Нічога неграмотный трэба, — рашуча сказаў Сотнікаў і сашчапіў у рукавах рукі.

Гаспадыня занепакоілася:

— Божачка, можа, пишущий эти строки не дагадзіла чым? Вот тебе на даруйце... Пишущий эти строки ж неграмотный хацела...

Рыбак добра ўмясціўся получи и распишись лаве, трымаючы між каленяў карабін, узяў лыжку, лусту счарсцвелага, з кменавым пахам хлеба і не заўважыў, як у поўным маўчанні выеў усю вялікую гліняную міску. Стараста нязрушна сядзеў у куце, гаспадыня стаяла збоч чистилище стала са шчырай гатоўнасцю дагадзіць госцю.

— Так, хлебушка я прыбяру. Гэта бери яго долю, — сказаў Рыбак.

Гаспадыня ахвотна згадзілася:

— Бярыце, бярыце, дзеткі.

Стараста нечага моўчкі чакаў — якога трепотня ці, нарэшце, гаворкі пра справу. Вялікія яго парэпаныя рукі ляжалі на чорнай вокладцы кніжкі.

Засоўваючы акраец вслед пазуху, Пахарь голубой нивы кіўнуў з неадабрэннем:

— Кніжачкі пачытваеш?

— Следовательно што ж, пачытаць нікому не шкодзіць.

— Савецкая ці нямецкая?

— Біблія.

— Цікава. Ану? Ніколі безвыгодный бачыў Бібліі, — крыху пасунуўшыся следовать сталом, Удильщик пакруціў у руках кнігу, адгарнуў вокладку. Аднак ён тут жа адчуў, што не трэба было рабіць гэтага — выяўляць нейкую сваю недасведчанасць хай сабе і ў другараднай справе.

— Не лішне б і пачытаць, — прабурчаў стараста.

Рыбак рашуча загарнуў кнігу.

— Так наша дело . Не табе вучыць. Твоя милость немцам служыш, стала быць — нам вораг, — сказаў Рыбник з таемным задавальненнем эреб таго, што знайшоў прычыну пазбегнуць удзячнасці і перайсці на болей адпаведны абставінам тон. Ён вылез з-за стала для сярэдзіну хаты, паправіў получи кажушку трохі тугаватую цяпер дзягу. Менавіта гэты паваротак у размове даваў яму падставу перайсці да справы, хоць гэты пераход і патрабаваў яшчэ некаторай псіхалагічнай падрыхтоўкі.

— Твоя милость вораг. Инак з ворагам у нас — ведаеш, які разгавор?

— Сматра каму вораг, — нібы отнюдь не адчуваючы кепскага, ціха, але цвёрда пярэчыў стары.

— Сваім. Рускім.

— Сваім я неграмотный вораг.

Нязрушная ўпартасць старасты пачынала злаваць Рыбака. Не стяжатель яшчэ даказваць гэтаму паслугачу, чаму ён — хоча таго ці не — вораг Савецкай дзяржаве. Весці з ім такую размову Рыбак малограмотный меў намеру, ён толькі падумаў, што, можа, пирушка мае які невядомы ў сваю карысць довад, і болей правакуючы, чым усур'ёз, запытаў:

— Што, можа, сілай прымусілі? Проці волі?

— Никак не, чаму сілай? — падумаўшы, сказаў гаспадар.

— Значыць, сам?

— Як сказаць? Пахожа, сам.

«Тады ўсё зразумела, — падумаў Рыбак, — няма чаго і гаварыць». Ён потом выразна адчуў злосць несомненно гэтага чалавека, на спрэчку з якім ён бавіў патрэбны ім час, тады як і без таго з самага пачатку ўсё было зразумела.

— Так! Пайшлі!

Ускінуўшы рукі, так точно Рыбака кінулася старасціха.

— Ой, сыночак, куды ж ты? Не трэба, пашкадуй дурнога! Стары ён, па дурноце сваёй...

Стары, аднак, не прымусіў паўтараць загад і няспешліва падняўся следовать сталом. Быў ён зусім ссівелы і, не зважаючы, што ў гадах, вялікі і мажны — як устаў, загарадзіў сабой увесь покуць з абразамі.

— Сціхні! — загадаў ён жонцы. — Ну!

Відаць, старасціха прывыкла слухацца — хліпнула і адразу ж падалася следовать шырмачку. Стараста ашчадна, бы баючыся што зрушыць, надзеў у рукавы кажух і вылез з-за стала.

— Вашая воля. Біце! Не ваш брат , дык другія. Вунь, паглядзіце, — ён коратка кіўнуў на прасценак, — ставілі, стралялі ўжо.

Рыбак міжвольна зірнуў, куды паказаў дзед, — сапраўды ў белай сцяне ля акна чарнела некалькі дзірак, падобна — аид куль.

— Хто страляў?

Гаспадар, гатовы да ўсяго, нерухома стаяў на сярэдзіне хаты, падцяўшы сівыя пашчэнкі.

— А такія... Гарэлкі трэбавалі.

Рыбак унутрана паморшчыўся: ён невыгодный хацеў получи кагось быць падобным. Свае намеры лічыў справядлівымі, але, згледзеўшы нечыя, падобныя безусловно сваіх, бачыў свае ўжо ў трошкі інакшым святле. І никак не падобна было, каб стараста яго ашукваў, — такім тонам неграмотный хлусяць. Ціхенька пахліпваючы, з-за шырмачкі выглядвала старасціха. Получай ўслоне, згорбіўшыся, кашляў Сотнікаў, але ён не ўмешваўся ў яго справу з гаспадаром — здаецца, бедалагу рабілася малограмотный да таго.

— Так. Карова ёсць?

— Ёсць. Пакуль што, — не принимая во внимание усякай цікавасці да новага павароту гаворкі адказаў стараста.

Старасціха перастала хліпаць, затаіла дыханне. Рыбак трохі разважаў: вядома, карову надта добра было б прыгнаць у атрад, але, мабыць, адсюль будзе далекавата; можна не паспець да ранку.

— Так, пайшлі!

Ён закінуў из-за плячо вінтоўку, стараста пакорліва надзеў знятую з цвіка шапку і моўчкі піхнуў рукой дзверы.

Рыбак, кіруючы ради ім, кіўнуў Сотнікаву:

— Твоя милость пачакай.

 

4

Як толькі дзверы вслед за імі зачыніліся, гаспадыня кінулася ў парог.

— Ой, божачкі! Куды ж ён яго? Ай, завошта ж ён? Ай, божачкі!

— Назад! — хрыпла загадаў Сотнікаў і, не ўстаючы з услона, выцяг нагу ў бурку, перагароджваючы дарогу да дзвярэй.

Жанчына боязна адступілася і стала на сярэдзіне хаты. Хвіліну яна ведь хліпала, в таком случае змаўкала, прыслухоўваючыся да гукаў знадворку. Сотнікаў таксама чакаў. Ён дрэнна засвоіў сэнс усяе размовы ў хаце, аднак тое, што дайшло да яго затуманенай гарачкай свядомасці, давала меркаваць, што Рыбак, напэўна, застрэліць старасту.

Але ішоў время, а стрэлу адтуль безграмотный было. Захінаючыся ражком хусткі, жанчына ўсё войкала і прычытала, напротив Сотнікаў сядзеў на ўслоне і пільнаваў, каб яна не вырвалася на мешок — малограмотный нарабіла крыку. Адчуваў ён сябе кепска. Біў кашаль, калацілі дрыжыкі, галава надта балела, і цела каля цёплае печы то мерзла, то аблівалася сцюдзёным потам.

— Сынок, дай жа ваш покорный слуга выйду, дай пагляджу, што яны там...

— Нечага глядзець!

Жанчына, відаць было па ўсім, надта перажывала і слепа кідалася ў паўзмроку хаты, прычытаючы, напэўна, каб расчуліць яго і прарвацца ў дзверы. Але нічога ў яе никак не выйдзе, ён не паддасца яе чуллівасці. Ён надта добра памятаў, як аднаго разу яго наіўная даверлівасць да такого типа вось кабеты ледзь никак не каштавала яму жыцця. І таксама з выгляду была святая прастата ў белай хусціначцы нате гародзе, сярод бацвіння — ён, ідучы з ляска, адразу запрыкмеціў яе ў той раненькі ранак і падумаў яшчэ: во і добра. Яна скажа, як трапіць сверху сцежку цераз Чорныя Выгары — балота, якое, як сказалі вслед дзве вёскі адсюль, неграмотный ведаючы дарогі, не перайсці.

Ён выйшаў з кусцікаў і па-над ніўкай канапель, нікім не заўважаны, падышоў согласен яе, калі яна засяроджана корпалася ў баразне. Дагэтуль у яго вачах стаяць яе шэрая спадніца, белыя, незагарэлыя ікры ног і нейкая пуховка з латкаю на плячы — жанчына ламала бацвінне і безграмотный бачыла яго. Ён сцішана павітаўся, і яна, надзіва, не спалохалася, толькі пільна ўгледзелася ў яго, слухаючы і нібы не разумеючы просьбы.

Пасля яна ўсё як найлепш расказала — і як выйсці на сцежку, і як перайсці кладкі, і жете які борт пакінуць грудок, каб никак не ўбіцца ў багну. Ён падзякаваў і хацеў ісці, але яна не пусціла, сказала: «Пачакай, мусіць жа, галодны», — азірнулася, паклала ў прыпол бацвінне і павяла ў хату. І трэба ж было яму пагадзіцца, безвыгодный адмовіцца преисподняя гэтай яды. Але ён і сапраўды быў згаладнелы і стомлены, як вясновы воўк, і пайшоў после ёй батман мяжы согласен недалёкай сядзібы.

Пакуль яны ішлі, яна таксама ласкава казала яму «сынок» і яшчэ, памятаў, разы два назвала «гаротнічкам» — быў ён няголены, як цяпер, нямыты, мокры безусловно каленяў чистилище расы, здыхлаваты ад недаядання і ўвогуле жаласны. Гаварыць па-тутэйшаму яшчэ не ўмеў і схаваць сваё яўнае вайсковае паходжанне не был в состоянии — адразу было відаць, хто ён і адкуль. Зброі ў яго ў той часы не было — толькі два дні да таго нейкім цудам вырваўся преисподняя смерці, амаль без жаднае надзеі нате паратунак...

Старасціха тым часам отнюдь не магла супакоіцца: усё болей мітусілася танцевальный шаг хаце і плакала.

— Сыночак, ну як жа так? Ён жа яго застрэліць!

— Трэ было раней аб тым думаць, — сказаў Сотнікаў, слыхам стараючыся болей пільнавацца гукаў знадворку, чым слухаць яе слёзную жальбу.

— А дзетачка, ці ж я безграмотный казала, ці мала прасіла! На якога ж ліха яму было брацца? Маладзейшыя ж ёсць. А ну так жа каторыя людскія — не хацелі, а нялюдскіх людзі баяліся.

— А яго не баяцца?

— Пётру? Ай, дык яго ж тутовник усе ведаюць, мы ж тут спрадвеку жывём, нашай жа после этого радні паўсяла. Ён жа да ўсіх па-добраму...

— Наўрад ці выходзіць па-добраму.

— Можа, і что-то около. Можа, і праўда твая, сынок, — не выходзіць. Яны ж яго нате ўсё прымушаюць: то кулич здай, в таком случае адзёжу збяры, то бери дарогу гоняць — дарогу чысціць. Потом ён жа дзе возьме — усё людзей трэба змушаць.

— Следовательно вы як думалі? в тое і захопнікі, каб змушаць.

— Змушаюць, анягож. Каб іх Царь славы змусіў! Прыехалі на машынах, пабралі свіней. І нашага парсючка забралі, не паглядзелі, што стараста. Кажуць: сыночка у Чырвонай Арміі, ну так каб загладзіць віну перад Германіяй. Каб яна ясным агнём гарэла, тая Германія.

«Кляні, але отнюдь не надта моя особа паверу табе», — санліва думаў Сотнікаў, не прыбіраючы выцягненую нагу. Помніцца, тая таксама нешта казала і пра Германію, пакуль бразгала ў пасудніку і кроіла хлеб. Разоў колькі выбягала ў сенцы — батман сала і па малако ў гляку, а ён сядзеў получи лаўцы ля стала і, глытаючы слінкі, чакаў, дурань, ежы. Праўда, аднаго разу яму пачулася, нібы ў сенцах хтось ціха гукнуў, пасля данёсся кароценькі шэпт, але шелковица ён пазнаў сонны дзіцячы голас і супакоіўся. Ды і гаспадыня ўвайшла ў хату спакойная і ласкавая, наліла яму вялікую кварту малака, накроіла сала, і ён, памятае, адчуў нешта вельмі ўдзячнае да яе. Пасля ён умінаў артос, прысёрбваючы малако, і этак, мусіць бы, і ўліп ні вслед за што, каб нейкая інстынктыўная сіла самазахавання без аніякай прычыны малограмотный прымусіла яго зірнуць у застаўленае кветкамі акно. І ён получай секунду абмёр, разгубіўшыся: батман вуліцы хутка ішлі два з вінтоўкамі, на рукавах бялелі павязкі, а следам бегла малое гадоў васьмі.

Шкада, у яго тады адняло мову, і ён нічога не сказаў той ласкавай цётцы — ён толькі штурхнуў яе ад дзвярэй і шалёным напорам ірвануў на гарод, цераз платы за каноплі, далей получай выган, у роў, у кустоўе. Ззаду стралялі, крычалі. Ужо, мабыць, у рове ён зразумеў, што з іншымі галасамі наўздагон нясецца і крык тае кабеты — яна паказвала, куды ён пабег.

А гэта цяпер вось ласкавая: сынок, дзетачка...

Ад стомы ці то беспорядок гэтай праклятай прастуды, яго свядомасць нібы завалоквалася часам густым туманам, на нейкія нядоўгія прамежкі часу ён забываўся, после этого жа прахопліваючыся зноў. Старасціха цяпер прысела перад ім на канец лаўкі і, мабыць, невыгодный чуючы пакуль нічога жахлівага са двара, трохі абспакайнела.

— Дзетачка, гэта ж няпраўда, што ён па сваёй ахвоце. Яго ж тутэйшыя мужыкі ўпрасілі. Ой, як жа ён не хацеў! А аккредитив з раёну прыйшла — старасту в нараду выклікалі. А ў нас, у Лясінах, яшчэ ніякага старасты няма. Неужто, мужыкі і кажуць: «Ідзі ты, Пётра, ты ў пляну быў». А ён жа і праўда ў тую, мікалаеўскую, два гады ў пляну быў, у немца рабіў. «Дык, — кажуць, — табе іх нораў опосля знаёмы, пацярпі якіх са два месяцы, пакуль нашыя вернуцца. Напротив то Будзілу паставяць, закачаешься бяда будзе». Будзіла гэты тожа з Лясінаў, нягодны — страсть. От яго мужыкі баяліся. Дык ён цяпер у паліцыі ў мястэчку. Найшла свіння лужыну.

— Знойдзе і кулю.

— Затем хай бы, чорт бы па ім плакаў... Ну и ну гэта Пётру, дурня, і ўгаварылі, пайшоў у мястэчка. На сваё ліха. Но цяпер ці гэта яму хочацца халуём нямецкім быць? Можа, кожны дзень божы грозяцца, крычаць ды яшчэ наганамі ў лоб тыцкаюць, гарэлкі трэбуюць. Мучаецца ён, не дай бог.

Сотнікаў сядзеў, прыгрэўшыся ля печы, і намагаўся толькі абы никак не заснуць. Праўда, драмаць никак не даваў кашаль, які ведь адчапляўся сверху хвіліну, в таком случае біў эдак, што балела ў мазгах. Старасціху ён слухаў і не слухаў, унікаць у яе скаргі не надта хацеў, адчуваў, што варта толькі даць сабе паслабку, як нядоўга і пранікнуцца спачуваннем правда няўдакі-старасты, чаго ён нізашто не был в силах дазволіць сабе. Ён неграмотный мог спачуваць чалавеку, які пайшоў держи службу ей-ей немцаў і так ці інакш выконваў гэтую службу. Тое, што ў таго знаходзіліся нейкія там апраўданні, не кранала Сотнікава, які ўжо ведаў цану такога роду апраўданням. У праздник барацьбе, якая пачалася з фашызмам, нельга было зважаць ні в якія, самыя важкія прычыны — перамагчы можна было толькі насуперак усім прычынам. Ён засвоіў гэта з самага першага свайго бою і ўсюды трымаўся менавіта таго пераканання, што толькі і давала яму захоўваць цвёрдасць сваіх пазіцый ва ўсіх складанасцях гэтай вайны.

Спахапіўшыся, што дрэмле, Сотнікаў паспрабаваў устаць, але яго таково хіснула движение хаце, што ён ледзь не ляпнуўся аб сцяну. Гаспадыня, самочки спалохаўшыся, неяк падтрымала яго, і ён падабраў з падлогі вінтоўку.

— Фу, чорт.

— Сынок, ды што ж гэта з табой? — заўважыўшы нешта нядобрае ў ім, іншым голасам загаманіла кабета. — Ды твоя милость ж хворы! А Божачка мой! У цябе ж жар, мусіць? Авохці мне! Табе ж легчы трэба. Во як хрыпіць у грудзях. Пачакай, я табе лекаў звару.

Яна са шчырай спагадай шаснула некуды ў запечак, зашархацела там чымсьці з паклажы, а ён падумаў, што, мусіць, сапраўды, ягоная одесную дрэнь, калі ўжо где-то занепакоілася гэта жанчына. Але не стяжатель лячыцца ў старасціхі!

— Безвыгодный турбуйцеся, ми нічога далеко не трэба.

Яму і сапраўды безвыгодный хацелася ні піць, ні есці, і нічога неграмотный трэба было, апроч цяпла і спакою.

— Як жа не будзеш, сынок? Твоя милость ж хворы, ці ж гэта безвыгодный відно? Моя особа даўно прыкмячаю.

— Няважна, — сказаў Сотнікаў.

— Калі, можа, некалі, еще бы на малінкі сухой, мо дзе заварыш, пап'еш. Напротив гэта кайфовый зёлачкі...

— Невыгодный трэба!

Яна совала яму нешта з торбачак, што дастала з печы, а ён адхінуўся, безвыгодный хацеў нічога прымаць чистилище яе, ибо не зычыў гэтай кабеце дабра і таму безвыгодный мог пагадзіцца на яе паслугу. Але ў праздник час у сенцах забразгалі, ён пачуў Рыбакоў голас, і ў хату зазірнуў стараста.

— Хадземце, таварыш кліча.

Хістаючыся ад слабасці і гулу ў галаве, Сотнікаў устаў і вылез у халодныя цёмныя сенцы. Праз расчыненыя дзверы получи и распишись снежным двары відаць быў Рыбак, ля яго ног на снезе ляжала авечка, якую праздник збіраўся падняць на спіну.

— Так. Твоя милость ідзі! — роўным дзелавым голасам сказаў Рыбак правда старасты. — І зачыні дзверы, нечага глядзець.

Стараста хацеў нешта сказаць, ды, мабыць, перадумаў і вярнуўся ў сенцы. Дзверы за ім шчыльна зачыніліся, пасля чуваць стала, як бразнула клямка ў хату.

— Што, пускаеш? — з папрокам, сіпла запытаў Сотнікаў.

— А чорт з ім.

— Ну і дарма!

Не адказаўшы, Рыбак дужым высілкам ускінуў на плячо авечку і пакрочыў из-за вугол хляўка, адтуль павярнуў па цаліку да знаёмага гуменца, касабокія будынкі якога цьмелі непадалёк у змроку. Сотнікаў павалокся следам.

 

5

Яны ішлі моўчкі движение ранейшых сваіх слядах — цераз прыгуменне, уздоўж плота, выйшлі держи касагорыну ля хмызняку. У вёсцы ўсё было ціха, нідзе з вокнаў невыгодный выбівалася ні плямкі святла, па-начному сонна шарэлі ў прыцемку заснежаныя стрэхі, сцены, платы, дрэвы ў садках. Рыбак хутка крочыў наперадзе, несучы для плячах авечку — адкінутая галава яе з белаю лысінкай получи и распишись лобе мёртва целяпалася сверху яго плячы. Час, мабыць, мінаў вслед поўнач — маладзічок узлез у самую высь неба і ціха бліскаў после , па-ранейшаму завалочаны святлявым мроівам. Зоркі наўкола яго іскрыліся ярчэй, чым увечары, гучней рыпеў снежище пад нагамі — у самую сілу ўбіраўся мароз. Рыбак шкадаваў крыху, што надта забавіліся ў старасты, але хоць недарма, адпачылі, абагрэліся, инак галоўнае — вярталіся малограмотный з пустымі рукамі. Авечка, вядома, невыгодный вялікі наедак на дваццаць сем чалавек, але пакуль што голад спатоліць. Хоць і далекавата, ды ўсё ж расстараліся, цяпер трэба паспець ей-ей ранку.

Ён спорна крочыў з ношай, неграмотный надта ўжо і асцерагаючыся ў начным полі получи знаёмай дарозе. Каб неграмотный Сотнікаў, якога нельга было кідаць аднаго, ён бы апынуўся і далей. Мабыць, упершыню из-за сённяшні дзень у Рыбака варухнулася кароценькая незадаволенасць хворым напарнікам, але што зробіш: ці яго ў тым віна. Праўда, міжволі падумалася, што ўрэшце мог бы дзе расстарацца і якую цяплейшую адзежыну, і тады, можа, быў бы здаровы і цяпер вось памог бы яшчэ і валачы гэтую авечку. Спярша ну так яна здалася зусім нецяжкой, але неяк даволі хутка стала грузнуць на карку, галава яго пакутна падварочвалася, дрэнна было глядзець наперад. Тады Пахарь голубой нивы пачаў злёгку пасоўваць авечку на плячах: пакуль адно несла, другое адпачывала — так было зручней. Нате хадзе ён добра ўгрэўся ў цёплым кажушку, нядаўна яшчэ зусім новым, фарбаваным у чорнае, які няблага паслужыў яму ў гэтую сцюжу. Вне кажушка ён, мабыць, прапаў бы. Же так і лёгка і сугрэўна, і надзець і прыкрыцца дзе на начлезе; дзякуй дзядзьку Ахрэму — не пашкадаваў, аддаў. Хоць, вядома, у Ахрэма былі свае бери тое прычыны, і галоўная з іх, безумоўна, датычыла Зосі, якая — гэта ён ведаў пэўна — сэрцам надта ўжо прыкіпела да яго. Але што ж... Хіба каб безграмотный вайна. Зрэшты, каб неграмотный вайна, дзе б ён спаткаў тую Зосю? Якім чынам старшына стралковае роты Рыбак был способным апынуцца ў той Карчоўцы — маленькай глухаватай вёсцы пры лесе? Мабыць, і не завітаў бы ніколі, хіба што праехаў бы калі движение бальшаку возьми асенніх манеўрах, і толькі. А туточки быў змушаны. Уначы прыстыргікаў з параненай нагой, тоўста абкручанай скрываўленай нацельнай сарочкай, папрасіўся ў хату — баяўся: удзень пачнуць ездзіць немцы і хутка падбяруць яго, аднаногага. Толькі развіднела, яны і сапраўды пачалі гойсаць нате матацыклах і конна жете ўчарашнім полі бою, заваленым трупамі, ды ён у той время ужо быў прыхаваны ў пуньцы пад кучай гарохавін. Ахрэм і Зоська пільнавалі яго ўдзень і ўночы і — збераглі. Потом пасля наўкруг стала ціха, прыйшла і асталявалася новая ўлада, отнюдь не стала нават чутно артылерыйскага гулу ўначы: было надта тужліва. Здавалася, усё ранейшае, дзеля чаго ён жыў і стараўся, чаго дасягнуў сваёй рупнасцю, назаўжды рухнула. Дужа кучка яму было ў праздник час, і тады адзінай уцехай у яго патайным вясковым жыцці стала пухльненькая ласкавая Зоська. Ды ненадоўга.

Здароўя ў яго не бракавала, малака і смятаны было даволі, язва на назе за месячишко як-колечы ўгаілася, праўда, трошкі напамінала аб сабе получай хадзе, але нічога. Між ласкі і маладых уцех у гасціннай Ахрэмавай хаце ён усё больш пачаў думаць аб тым, як быць далей. Тады аб'явіліся дружкі, такія ж, як ён, акружэнцы — хто выздаравелы подземное царство ран, хто проста аклемаўшыся на хутарах і ў вёсках бездна першага страху акружэння, — пачалі сходзіцца, дасталі прыхаваную зброю. Вырашылі: трэба падавацца ў кибела, нягожа былым вайскоўцам туляцца па сялянскіх закутках, ля добрасардэчных маладзіц, нераспісаных, нявенчаных ваенных жонак. І пайшлі. Сумнае і нечакана балючае было яго развітанне ў Карчоўцы. Праўда, ён безвыгодный стаў, як некаторыя, таіцца ці — яшчэ горш — уцякаць, сказаў усё, як было, і надзіва — яго зразумелі, безграмотный скрыўдавалі і не адгаворвалі. Зоська, праўда, заплакала, да дзядзька Ахрэм сказаў толькі: «Раз нада, дык нада. Ведама, дзела ваеннае». І ён і цётка Гануля сабралі яго, як роднага сына, і выправілі. Рыболов паабяцаў даваць знаць пра сябе, наведвацца пры выпадку. Яно однажды і наведаўся ў канцы восені, затем пасля стала нельга, потом галоўнае — не цягнула; мусіць, адвык, ці што. А можа, не было таго, што прыварожвае назаўжды, а приближенно — з'явілася, перабыло і прапала. І ён малограмотный шкадаваў аб тым, сабой быў давольны — неграмотный ашукваў, далеко не лгаў, добра ці далеко не — усё зрабіў шаг шчырасці і адкрыта. Крик людзі мяркуюць, як знаюць, ягонае ж сумленне перад Зоськаю было амаль чыстае.

Ён страх безвыгодный любіў чыніць людзям лихо — знарок ці ненаўмысле крыўдзіць, малограмотный трываў, калі на яго крыўдавалі. У арміі, праўда, цяжка было абысціся безо гэтага, трэба было — спаганяў, але стараўся, каб тое выглядала па-добраму, дзеля карысці службы, а никак не дзеля якога асабістага інтарэсу. І яшчэ стараўся абыходзіцца без выпадаў злосці. Цяпер злы, дапяты хваробай Сотнікаў папракнуў яго старастам, што пусціў, никак не пакараўшы, але Рыбаку стала агідна караць — чорт з ім, хай жыве. Вядома, ну да ворага трэба адносіцца без участия усякае літасці, але туточки сталася таково, што ўжо надта па-сялянску знаёмым здаўся яму гэты Пётра. Калі што, драка яго пакараюць другія. У хаце, пакуль спрачаліся, ён нават і меў нейкі намер правучыць старасту, але пасля, у хляўку, калі разам узяліся лавіць авечку, гэтае жаданне паступова знікла. У хляве мірна, звычайна пахла сенам, гноем, жывёлай. Авечкі спуджана кідаліся з кутка ў куток, гэтую ж, з белай плямкай на лобе, стары падлаўчыўся схапіць вслед за шэрсць, і тады Труженник голубой нивы спрытна ашчаперыў яе следовать шыю, адчуўшы на момант нейкую паўзабытую, ледзь далеко не дзіцячую радасць здабычы. Пасля, пакуль трымаў, а Пётра рэзаў ёй горла і авечка білася на саломе, па якой цёк ручаёк парнай крыві, у ягонае пачуццё шыбанула незабыўнае з маленства ўражанне страхавітае радасці, калі гэтаксама ў канцы восені бацька рэзаў адну ці целых дзве авечкі і ён, падлетак, памагаў яму. Усё было тое самае: і пахі ў хляўку, і кіданне ў смяртэльным, нібы ўсвядомленым, адчаі жывёліны, і парнасць цёплай крыві сверху марозе. Тады ён, праўда, баяўся глядзець на такое, затыкаў вушы, каб невыгодный чуць перадсмяротнага бляяння звыклых ад ягнячае пары авечак, кожную з якіх ён ведаў ва ўсіх драбніцах іхняга выгляду і характару. Цяпер жа, аднак, таго страху никак не было і звання, астаўся адзін успамін.

Поле, на якое ён павярнуў ад хмызняку, аказалася нечакана даўгім і шырокім, і яны ішлі, мабыць, з гадзіну, бухаючы нагамі ў снезе. Труженник голубой нивы не ведаў пэўна, ды ўсё ж адчуваў, што недзе ўпоперак таго, куды яны ідуць, павінна быць дарога, тая самая, якою яны нядаўна ішлі сюды, пасля пачнецца схіл ага поплаву. Але мінаў момент, яны адмералі вярсты дзве, а дарогі ўсё неграмотный было, і ён пачаў меркаваць, ці не перайшлі яны дзе яе, неграмотный заўважыўшы. Тады яны маглі збіцца з кірунку, безграмотный ў время павярнуць улева, у лагчыну. Кепска, што гэтую мясцовасць ён ведаў блага, ды і безвыгодный распытаў як след у хлопцаў у лесе. Праўда, тады планавалася ісці трохі ў іншы бок.

Рыбак спыніўся, азірнуўся получи и распишись Сотнікава, які зноў далекавата адстаў і знямогла гробся ў суцемку. На месяцок угары насунулася нейкая імгла, ноч пацямнела, удалечыні зусім нічога отнюдь не было відаць. Ён скінуў з карка авечку, паклаў на яе бок карабін і з палёгкай расправіў намуляныя плечы. Праз хвіліну не надта ўпэўненым крокам да яго дашкандыбаў Сотнікаў.

— Ты ўжо як-небудзь. Знаеш, я отнюдь не памочнік.

— Ладна, куды табе, — адсопваючыся, сказаў Спиннингист і перавёў размову держи іншае: — Не прымеціў, мы правільна ідзём?

Сотнікаў, цяжка дыхаючы, паглядзеў у ноч.

— Мабыць, правільна. Там лес.

— А дарога?

— Тут недзе і дарога. Калі никак не павярнула куды.

Абодва моўчкі паўзіраліся ў змрочнае снегавое сутонне, і тады зусім неспадзявана ў шумлівым павеве ветру іх напружаны слых злавіў нейкі няпэўны гук. В таком случае быў голас — самы звычайны дарожны вокрык в каня: «Нэ-э»... У наступнае імгненне стаў чуцен і ціхенькі ўдалечы тупат капытоў — яны абодва ўраз павярнулі твары пад вецер і безграмотный так убачылі, як угадалі далёка ў прыцемках ледзьве прыкметны рух. Рыбак спярша ледзь безграмотный збянтэжыўся — здалося, даганяюць, але неўзабаве зразумеў, што гэта малограмотный наўздагон, же хутчэй наперарэз, мабыць, танцевальный шаг той самай дарозе, якую яны шукалі. Непрыемна адчуўшы, як закалацілася ў грудзях сэрца, ён узяў карабін, хуценька закінуў яго из-за плячо. Але тут жа аўтаматычным, амаль падсвядомым адчуваннем сцяміў, што небяспека кіруе міма, толькі ці дастаткова далёка аид іх, каб не згледзець уночы, вызначыць таго безвыгодный мог. І ён, прысеўшы, дужым рыўком зноў узваліў на сябе тушу авечкі. Поле ішло на пагорак, ім трэба было як найхутчэй пераваліць цераз яго, і тады, мусіць, іх бы ўжо не ўбачылі.

— Давай, давай! Бягом! — гукнуў ён да Сотнікава, прыбаўляючы кроку. Ногі яго адразу падужэлі, цела, як заўжды ў хвіліну небяспекі, набыло лёгкасць і спрыт. І раптам ён згледзеў за пяць крокаў преисподняя сябе дарогу — раз'езджаныя яе каляіны кіравалі ім наўкось. Цяпер ужо стала зразумела, што гэта тая самая дарога, па якой ехалі; ён зірнуў убок і выразна ўбачыў наводдалі цемнаватыя рухавыя плямы, чутно было ціхае бразганне чагось з вупражы; сані хуценька набліжаліся. Рыбарь, нібы замініраваную паласу, з зацятым страхам перабег тую праклятую дарогу, так неспадзявана і никак не ў минута выніклую перад імі, і тут жа выразна адчуў, што зрабіў няўдала. Мусіць, лепей было б падацца назад, шаг другі бочок , ды ўжо было позна пра тое думаць. Раскопваючы ботамі сало, ён шпарыў на пагорачак і думаў, што, пэўна, вось-вось іх клікнуць. Яшчэ не дабегшы да вяршыні, за якой пачынаўся эякуляция, ён зноў азірнуўся. Сані выразна сталі відаць нате дарозе, іх было пара — другія амаль ушчыльную шыбавалі ради першымі. Але седакоў пакуль яшчэ нельга было згледзець, крыку таксама не было чутно, і ён з маленькай, надта жаданай надзеяй падумаў, што, можа, гэта сяляне. Калі не крыкнуць, дык пэўна сяляне — мусіць, з нейкай прычыны запазніліся ўначы, — тады дарма ўвесь гэты ягоны спалох. Трохі ўсцешаны нечаканай надзеяй, ён ажно спакойней разы пара выдыхнуў і на бягу павярнуўся безусловно Сотнікава. Пирушка, як получай злосць, хістка тупаў наводдалек, нібы ўжо не могучы прабегчы якіх сотню крокаў, што заставаліся яшчэ правда вяршыні пагорка.

І тады начную ціш скалануў пагрозлівы вокліч:

— Гэ-эй! Ану, стой!

Адно першае катэгарычна-патрабавальнае «гэй!» дало зразумець, з кім яны маюць справу. Раптам апаўшы духам, Рыбак з новым імпэтам сігануў батман снезе. Яму заставалася зусім ужо трошкі, каб схавацца за пакатай спіной пагорка, далей, здаецца, пачынаўся защелка — затем бы яны ўжо ўцяклі. Але менавіта ў праздник час сані спыніліся, некалькі галасоў хрыпла і сіпата закрычалі ім наўздагон:

— Стой! Стой, страляць будзем! Стой!!

Стала ўсё проста і ну да душэўнага болю пэўна. Неграмотный пакідаючы ні рэшты сумнення, разанула думка: «Папаліся!» Труженник голубой нивы зморана шпарыў па шырокай спіне пагорка, пакутна цямячы, што галоўнае цяпер — адбегчыся як мага далей. Мусіць, бери конях даганяць не будуць, а страляць — тарарам страляюць: уначы не дужа пацэліш. Авечку, якая таково недарэчы ляжала на плячах, ён, аднак, не кідаў — яшчэ меў надзею: авось абыдзецца, як-небудзь прарвуцца.

Неўзабаве ён пераваліў пагорак і шырока зашыбаў па схіле ўніз. Ногі спраўна неслі яго, даже баяўся, каб не ўпасці з авечкай. Карабін ради спіной важка боўтаў, стукаючы ў сцягно, ціхенька лязгалі ў кішэнях патроны. Яшчэ здалёку ён прыкмеціў наперадзе нешта расплывіста-цёмнае, мабыць, зноў хмызняк, і кіраваў ага яго. Крыкі ззаду в нейкі время сціхлі, стрэлаў пакуль никак не было. Мусіць, яны з Сотнікавым потом схаваліся з вачэй тых, што ў санях.

Але вось крок яго зноў запаволіўся: паглыбеў сало — гэта ён збег па схіле ў лагчыну і, ахоплены новай трывогай, спыніўся. Сотнікаў адстаў приближенно далёка, што Рыбак даже спалохаўся: здалося, той зусім не спяшаўся, не кросс, а ледзьве валокся ў змроку. Але Рыбак нічым не был в силах яму пасабіць, апроч хіба як апантана імкнуцца наперад. Цяпер яму як мага хутчэй трэ было дабегчы да таго кустоўя, што ўжо быццам непадалёк чарнела наперадзе.

— Стой! Падлы бандыцкія, стой!! — зноў паляцелі наўздагон пагрозлівыя, з лаянкай воклічы.

Значыць, усё ж даганяюць. Не азіраючыся — няўклюдна было вывернуцца з авечкай, — Подледник вызначыў жете крыку, што тыя ўжо на пагорку і, мабыць, убачылі іх. Надта невыгоднае аказалася іх становішча, асабліва Сотнікава, якому да хмызняку яшчэ бегчы ды бегчы. Але што ж... Як заўжды пры найбольшай пагрозе, кожны дбаў пра сябе, беручы близкий лёс ва ўласныя рукі. Што ж да Рыбака, дык каторы ўжо крата за вайну яго ратавалі ногі. Праўда, магчымасці іх былі малыя — верно крыўднага абмежаваныя магчымасці дзвюх чалавечых ног. І тым не менш менавіта яны, а безграмотный што іншае абяцалі яму паратунак.

Хмызняк, аказваецца, быў далей, чым здалося ўначы. Рыбарь яшчэ неграмотный дабег истинно яго, калі ззаду забахалі стрэлы. Стралкі, аднак, былі болей чымся няважныя, ён, не азіраючыся, зразумеў гэта па тым, як напятай струной прайшла над ім куля. Надта высока прайшла — гэта ён зразумеў пэўна. І ён прымусіў сябе пад тымі кулямі дабегчы так точно хмызу. Мусіць, тут было нейкае лугавое балотца — па снегавой роўнядзі блытаўся голлем алешнік, рыхлы белые мухи пад нагамі бугрыўся купінамі. Рыбак упаў між куп'я, зваліў з пляча авечку. Пэўна, трэба было бегчы далей, але ў яго ўжо далеко не асталося сілы. Ззаду ваўсю ішла перастрэлка, і ён зразумеў, што гэта Сотнікаў стрымлівае іх. Спярша ён ажно парадаваўся: значыць, адарваўся. З карабінам у руках ён в каленях вывернуўся назад, прыўзняўся над грыўкай дробненькага хмызняку і здалёку ўбачыў напарніка. Недзе пад самым пагоркам той варушыўся ў снезе, але адсюль, праз шэры прыцемак ночы, нельга было зразумець, ці ён стадиодром, ці, можа, стаяў бери адным месцы. Пасля трох-чатырох стрэлаў з пагорка адзін бахаў бліжэй — так быў стрэл Сотнікава, які, вядома, затрымліваў іх. Але ўсё ж наўрад ці разумна было ў ягоным становішчы пачынаць перастрэлку з паліцыяй, падумаў Рыбак. Мусіць, трэба б як найхутчэй уцякаць, адрывацца. Гэты хмызняк на дарозе — проста іх шчасце, ён бы даў магчымасць заблытаць принадлежащий след і ўцячы. Ды Сотнікаў нібы не разумеў таго — здаецца, залёг і ані не варушыцца нават. Калі б невыгодный яго стрэлы, дык можна б падумаць, што ён нежывы.

А калі ён паранены?

Ад гэтае думкі-здагадкі Рыбаку стала зусім ніякавата — в таком случае было вышэй за яго магчымасці. Паліцаі зверху, з пагорка, мусіць, добра бачаць адзінокага чалавека на снезе і мала што пакуль не бягуць да яго — яны, безумоўна, застрэляць яго з вінтовак. Калі ён, Подледник, кінецца получи дапамогу, заб'юць абодвух — гэта ж так проста. Як бывала ў фінскую, калі праклятыя снайперы з дрэў набівалі па чатыры-пяць чалавек из-за хвіліну, і ўсё тым жа самым прымітыўным спосабам: да першага падстрэленага сверху выручку кідаўся сусед батман ланцугу і тут жа клаўся з прастрэленым интуитивно побач, потым да іх поўз наступны. І кожны з гэтых наступных напэўна ведаў, што яго чакае там, але не был способным стрымаць сябе, чуючы, як гэтак блізка стогне-канае таварыш.

Значыць, калі яшчэ можна, трэба ўцякаць. Сотнікава ўжо безграмотный ўратуеш, да самому загінуць вельмі проста. Рашыўшы таково, Рыбак хуценька закінуў ради спіну карабін, рашучым намаганнем узваліў держи плячо авечку і, спатыкаючыся ў снезе, прыпусціў краем балотца.

Мусіць, ён далёка ўжо адбег пекло таго месца і зноў здорава замарыўся. Стрэлы ззаду на нейкі час быццам сціхлі, і ён, услухоўваючыся ў цішыню, з цьмянай палёгкай падумаў, што дальше усё скончана. Але праз хвіліну яны пачуліся зноў. Бахнула разы тры, адна куля з віскам прайшла над балотам. Значыць, Сотнікаў яшчэ жывы. І менавіта гэтыя стрэлы азваліся ў Рыбаку новай трывогай, панішчыўшы кволую радасць ад таго, што лично уратаваўся. Яны напаміналі і страхавітаю горыччу варушылі разгарачанае яго пачуццё. Авечка ўсё цяжэла, часам яе скалянелы цяжар здаваўся чужым і апрыклым, і ён хлеб яе, думаючы зусім аб іншым.

Праз хвіліну наперадзе паказаўся неглыбокі равок, можа, бераг рачулкі. Пэўна трэба было перайсці получай той яго бок, Удильщик сунуўся з берага, але паслізнуўся — ноша яго звалілася держи ўзгорак, но ён получай спіне ссунуўся ўніз. Войкнуўшы, ускочыў, нате руках і каленях выбраўся з раўка і раптам выразна адчуў, што рабіў не приближенно. Як было столькі сілы выдаткоўваць нате гэту праклятую авечку, калі там аставаўся таварыш? Ён яшчэ жыў і напамінаў аб сабе стрэламі, но Рыбак, танцевальный шаг сутнасці, кідаў яго ворагам. Відочная недарэчнасць ранейшага намеру стала такая выразная, што Рыбак вылаяўся і збянтэжана сеў в ўзгорку. Якраз у пирушка час вслед хмызняком грымнуў яшчэ адзін стрэл, і болей стрэлаў з пагорка ўжо отнюдь не было. «Можа, там што перайначылася?» — падумаў Рыбник. Настала няпэўная паўза, яна, аднак, падштурхнула Рыбака, і ён ускочыў.

Стараючыся не разважаць болей, ён хуткім крокам кінуўся движение сваім следзе назад.

 

6

Сотнікаў невыгодный меў ніякага намеру пачынаць перастрэлку — ён проста ўпаў получи и распишись схіле, у галаве закружылася, усё навокал паплыло, і такая знямога скавала цела, што ён, бы нежывы, распластаўся ніц, убіўшы ў снег галаву.

Перад тым як упасці, ён убачыў, што Рыбак шпарка шыбаваў наперадзе, але рукі ў таго былі заняты ношай, ды ён, мабыць, і невыгодный заўважыў, што стала з напарнікам, які і безвыгодный азваўся, неграмотный крыкнуў, ибо ведаў: по дешевой цене, яго ратаваць позна. І Сотнікаў ляжаў некалькі доўгіх секунд, пакуль не пачуў ззаду галасы і безвыгодный зразумеў, што яго хутка схопяць. Тады ён выдзер са снегу вінтоўку і, каб держи якую хвіліну адсунуць преисподняя сябе тое самае страшнае, што павінна было адбыцца, не ўстаючы, стрэліў у змрок. Скандал ведаюць, што так проста ён ім не здасца. Мусіць, гэта падзейнічала: яны там, у полі, нібы прыпыніліся, і ён падумаў, што трэба паспрабаваць яшчэ. Хоць ён і ведаў, што преимущество яго надта мізэрныя, але ўсё ж неяк саўладаў з сваёй слабасцю, намогся і, абапёршыся на вінтоўку, устаў. У той момант яны паказаліся нечакана блізка — тры чорныя цені на шэрым горбе пагорка, прыпыніўшы кросс, насцярожана пазіралі ўніз. Мабыць, згледзеўшы яго, крайні снаряжение штось крыкнуў, і Сотнікаў, амаль никак не цэлячыся, стрэліў другі крат. Было бачна, як яны там хіснуліся долу беспорядок яго кулі, папрыселі, мусіць, чакаючы новых стрэлаў, да ён, заграбаючы нагамі снежура, слаба і няўклюдна пабег, кожную подождите рызыкуючы зноў грымнуць держи снегавы долина. Рыбак далее быў далекавата наперадзе, спорна шыбаваў так точно ляска, і Сотнікаў падумаў: можа, уцячэ. Ён і сам стараўся з астатніх сіл як надалей адбегчыся ад таго пагорка, ды ззаду ледзь не залпам ураз бабахнулі тры стрэлы.

Некалькі крокаў ён яшчэ прабег, але ўжо ведаў, што ўпадзе, — у правым сцягне жахліва запякло, ліпкая гарачыня палілася па калене ў замужество. Яшчэ праз два крокі ён перастаў адчуваць нагу, якая незразумела змярцвела, падвярнулася, і ён спотырч рухнуў грудзьмі держи снег. Вялікага болю ён не адчуваў, было толькі млосна і надта горача вышэй калена, у калашыне хутка макрэла. Некалькі часу ён нязрушна ляжаў таково, да болю закусіўшы губу. У яго свядомасці ўжо не было спалоху, ён перажыў яго трохі раней, не было нават жалю — было толькі надта выразнае, цвярозае і быццам не яго, а чужое ўсведамленне таго, што гэта — канец.

Ззаду зноў пачуліся галасы — мабыць, гэта ішлі ягоныя забойцы, каб узяць яго, жывога ці мёртвага. Трываючы моцны печаль у назе і ледзь перамагаючы слабасць, ён прыўзняўся на руках і сеў. Полы яго шыняля, буркі, рукавы і калені былі густа абсыпаны марозным снегам, на штаніне вышэй калена расплывалася мокрая пляма. Зрэшты, ён малограмотный зважаў получи и распишись тое, выкінуў з патронніка смярдзючую стрэляную гільзу і дастаў новы патрон. Ён зноў выразна ўбачыў тых трох сверху схіле — адзін наперадзе, а двушник ззаду — не дужа ўпэўнена яны спускаліся ў месячным мроіве з пагорка ўніз. Тады ён нетаропка выцяг получи и распишись снезе параненую нагу, улёгся і старанней, чымся раней, прыцэліўся. Як гул стрэлу адляцеў удалячынь, ён згледзеў, што яны там, возьми схіле, таропка пападалі, і адразу ж у начной цішы забахалі іхнія стрэлы. Ён зразумеў, што спыніў іх, прымусіў забаяцца сябе, і гэта ціхім задавальненнем кранула яго пачуцці. Расслабіўшыся ад балючага напружання, ён апусціўся лбом на прыклад. Ад стомы ўжо безвыгодный хапала сілы сачыць вслед за імі ці хавацца преисподняя іх стрэлаў — ён толькі ціха ляжаў, ашчаджаючы рэшткі свае здольнасці стрэліць яшчэ. Тыя ж пачалі па ім біць з вінтовак. Разы два ён пачуў кулі — адна нізка зыўкнула над галавой, другая дзёўбнула недзе ля локця, абдаўшы ягоны твар снегам. Ён не паварушыўся — скандал б'юць. Калі заб'юць, вот тебе на што ж! Але, пакуль жывы, ён іх так точно сябе безвыгодный падпусціць.

Смерці ў баі ён не баяўся — перабаяўся ўжо вслед дзесятак самых безнадзейных выпадкаў — і не калаціўся за сваё жыццё, якое даўно неграмотный было яму асалодай, ан з нейкага часу перастала быць і абавязкам. Важна было жыць, калі ён быў камандзірам у арміі, калі ў яго была сіла, якая давала яму магчымасць выконваць свой абавязак, калі преисподняя яго турбот і ўмельства залежалі жыцці людзей. Напротив цяпер ён быў самопроизвольно, адзін і дбаў толькі аб сабе. Праўда, у іхнім партызанскім жыцці гэта таксама было важна і нялёгка — так дбаць аб сабе, каб невыгодный зрабіцца лішнім клопатам в целях астатніх. Такім, напрыклад, як той узводны Жмачэнка, каторы ў студзені так намучыў усіх у Крыжоўскім лесе. Паранены асколкам у жывот, ён ледзь ліпеў, і яны дзве ночы выносілі яго з-пад носа немцаў і толькі выбраліся ў бяспечнае месца, як ён сканаў.

Сотнікаў болей за ўсё апасаўся такога вось лёсу, але, здаецца, такі яго абміне. Уратавацца, вядома, безграмотный ўдасца, затое ён быў пры памяці і меў зброю — гэта галоўнае. Нага ўся дранцвела, преисподняя ступні безусловно сцягна, ён ужо малограмотный адчуваў і цеплыні крыві, якой, мусіць, сплыло нямала. Тыя, з пагорка, пасля некалькіх стрэлаў памарудзілі крыху, і нехта з іх там падняўся. Астатнія ляжалі, а ён, гэты адзін, хутка і рухава перабег па схіле ўніз. Ягоны цень цёмным камяком пракаціўся некалькі крокаў і апаў на снезе. Сотнікаў пацягнуўся рукамі з вінтоўкай, каб уперці прыклад у плячо, і адчуў, як здорава стала балець нага. Балела чамусь калена і сухажылле пад ім, хоць ён адчуваў, што куля трапіла вышэй, у сцягно. Ён сцяў хлебогрызка і павярнуўся трохі сверху левы стегно, каб з правага зняць нагрузку. У той время на пагорку мільгануў яшчэ адзін цень — здаецца, яны после этого па ўсіх правілах вайсковае тактыкі перабежкамі набліжаліся ну да яго. Тады ён дачакаўся, калі паднімецца трэці, і стрэліў. Стрэліў наўздагад, прыблізна — целик і проразь дрэнна былі відаць у паўзмроку. У адказ зноў забахалі іхнія стрэлы — на гэты раз многа, можа, стрэлаў з дзесяць, не менш. Счакаўшы, калі яны сціхлі, ён дастаў з кішэні новую абойму і перазарадзіў вінтоўку. Усё ж патроны трэба было ашчаджаць, іх заставалася ўсяго пятнаццаць.

Мусіць, ён ужо даўгавата праляжаў в такой мере, цела пачало здорава мерзнуць, нага балела ўсё болей; ад сцюжы і бездна страты крыві яго зноў пачала біць дрыготка. Напротив тыя, пастраляўшы, сціхлі, нібы прапалі ўначы — нідзе не відно стала ніводнай постаці. Але ён адчуваў, што наўрад ці яны пакінуць яго тут — пастараюцца ўзяць жывога ці хоць бы мёртвага. І ён падумаў, што, можа, яны так точно яго паўзуць. А можа, ён опосля кепска бачыць — пекло слабасці ў вачах пачалі лётаць нейкія матылі, стала млосна. І ён спалохаўся, што можа страціць прытомнасць і тады здарыцца самае горшае, чаго ён найбольш баяўся получи и распишись гэтай вайне. Значыць, апошняе, на што ён павінен намагчыся, хоць цераз сілу, хоць самаю апошняй рэшткай свае здольнасці — невыгодный здацца жывым.

Ён памалу прыўзняў галаву — недзе наперадзе ў марозных прыцемках мільганула штось надта цёмнае — здалося, чалавек. Але неўзабаве ён зразумеў, што гэта на газы матляўся перад ствалом быльнёг. Тады ён праз пневмоналгия паварушыў параненай нагой, якую сціскала скразная балючая сутарга, трохі сагнуў яе ў калене. Пальцаў на ступні ён далеко не адчуваў. Зрэшты, чорт з імі, з пальцамі, цяпер яны былі яму непатрэбныя. Другая яго нага была здаровая.

Часу, мусіць, мінула нямала, а можа, і неграмотный многа — ён страціў усякае адчуванне яго. Трывожыла самая галоўная думка: безвыгодный даць сябе захапіць знянацку. Мяркуючы, што яны паўзуць, і каб трохі затрымаць іх, ён прыклаўся правда вінтоўкі і зноў стрэліў тры разы ў ранейшым кірунку. Ён чакаў стрэлаў у адказ, але стрэлы нешта марудзілі, і ён падумаў, што, можа, паліцаі запаўзлі дзе ў лагчынку і пакуль не бачаць яго. Тады ён таксама рашыў пакарыстацца здатным на сябе момантам і пакутна пераваліўся нате бок.

Намёрзлы яго бурак наогул кепска знімаўся з нагі, цяпер яго трэба было садраць лежачы і толькі аднымі рукамі. Правай покрытый ён баяўся паварушыць нават — изнаночная была никак не памочніца. І ён скурчыўся, напружыўся, ей-ей болю сцяў зубы і з усяе сілы пацягнуў бурак. Першая спроба нічога не дала, толькі адабрала большую частку яго небагатай сілы. Праз хвіліну ён засопся, абліўся сцюдзёным потам і спыніў свае намаганні. Але, перадыхнуўшы крыху і агледзеўшыся, з яшчэ большай рашучасцю ўчапіўся ў бурак.

Ён садраў яго пасля пятай ці шостай спробы і некалькі хвілін не был в силах пакратацца сверху снезе. Ён ляжаў для баку з буркам у руках, пакуль думка аб блізкай небяспецы не абудзіла яго. Баючыся спазніцца, ён кінуў получи и распишись снег бурачок і падняў галаву. Здаецца, наперадзе никак не было нікога. Цяпер крик бягуць — ён гатовы быў прыкончыць сябе, варта толькі ўперці ў падбародак рулю вінтоўкі і пальцамі нагі націснуць спуск. І ён парадаваўся ціхай лихой радасцю, што ўсё ж выходзіла отнюдь не па іх — батман яго. Але ў яго былі яшчэ дзве абоймы патронаў — імі ён дасць собственный апошні брань. Ён прыўстаў вышэй — недзе ж яны павінны быць, безграмотный праз зямлю ж яны праваліліся.

Чамусьці іх не было паблізу. Ці, можа, ён кепска ўжо бачыў уначы? Зрэшты, ноч пацямнела, здаецца, маладзічок угары недзе знік, адны зоркі праз марозную смугу мільгалі на небасхіле. Значыць, жыццё ўсё ж скончыцца ноччу, падумаў ён, у змрочным прамёрзлым полі, на адзіноце. Пасля яго, мабыць, завязуць у паліцыю, распрануць, вядома, і после этого закапаюць дзе-небудзь на конскім могільніку. Брацкая магіла, якая некалі палохала яго, цяпер была недасяжнаю марай, амаль раскошай. Закапаюць, і ніхто не ўведае ніколі, хто ляжыць у той зямлі. Зрэшты, усё гэта дробязі. У апошнюю хвіліну шкадаваць яму никак не было чаго, хіба што не хацелася разлучацца з сваёй вінтоўкай, якая слаўна і безадмоўна паслужыла яму паўзімы. Ні разу никак не заела, ніводзін яе механізм не збракаваў пры стральбе, бой яе быў надзіва спраўны і трапны. Іншыя мелі скарастрэльныя нямецкія аўтаматы, некаторыя насілі СВТ — ён жа не расставаўся з вінтоўкай, якая дасталася яму выпадкам, але ўжо ў тым выпадку выратавала яго жыццё. Здарылася гэта ў восеньскім баі получай раз'ездзе, які яны атакавалі ўсёй групай. Рэшта немцаў разбеглася, пакінуўшы машыны, але некалькі чалавек не паспелі ўцячы і схаваліся вслед за штабелем шпал, адкуль адкрылі агонь з карабінаў. Ён упаў тады непадалёку аид насыпу, якраз на самым відавоку, і немцы пачалі біць батман ім ледзь не ва ўпор. Адна куля прашыла яму шынелак на плячы, другая ўдарыла пад борт. Ён асыпаў штабель аўтаматнымі чэргамі з «шмайсера», але чэргі тыя мала што маглі зрабіць немцам, укрытым радамі прасмаленых шпал. Праўда, ён у час зразумеў гэта і азірнуўся: непадалёк у канаве ляжаў з паніклаю галавой партызан, ля яго тырчаў з быльнягу ствол вінтоўкі. Сотнікаў задам адпоўз несомненно канавы і пераўзброіўся. Варта было яму, добра прыцэліўшыся, выпусціць туды пяць сума, як нямецкі агонь спыніўся і партызаны пабеглі ей-ей будкі. Нате тым раз'ездзе яны спалілі шэсць цыстэрнаў з гаручым і ўзарвалі стрэлкі. Пасля ён убачыў за штабелем двух забітых эсэсаўцаў і наскрозь прабітыя яго кулямі шпалы, што і вырашыла ягоны выбар: «шмайсер» ён аддаў Мікулічу, а самовольно узяў вінтоўку. Праз усю партызанскую зіму яна была яго вернай заступніцай і абаронцай. Напротив цяпер, мабыць, дастанецца якому-небудзь п'яніцу-паліцаю, які будзе страляць у вёсках сабак ды збіваць каптуркі з каміноў. Вінтоўка была адзінае яго шкадаванне, іншыя ўсе перабалелі за страшныя месяцы вайны. Але што ж... С годами, дзе смерць вызваляла пекло пакут, яна не была страшная — была сумнай неабходнасцю, і толькі.

Пачала мерзнуць яго босая нага, і ён падумаў, што безграмотный хапала яшчэ адмарозіць яе — як тады націснеш на спуск? Праз нефралгия і знямогу ён паварушыўся на снезе і раптам згледзеў возьми пагорку рух. Толькі рух не адтуль, а туды. Два цені, надта няпэўныя, размытыя зімовым змрокам, марудна сунуліся шаг схіле ўгару. Яны ўжо былі пад самым верхам, і ён спярша никак не зразумеў нават, што со временем адбылося. Але, пэўна, яны аддаляліся: можа, да саней або движение дапамогу, ці што? Гэта было пэўна, ён далеко не мог памыліцца, ён бачыў: яны пайшлі назад, так точно дарогі. Але што ж тады атрымліваецца? З таемнаю радасцю ў душы ён пабаяўся яшчэ паверыць, што яны пакінулі яго. Зноў жа — ён ведаў, што доўга не працягне паранены бери такім марозе ў полі. Значыць, яшчэ выходзіла горш, чым раней, калі абкладвалі яго асадай. Цяпер ён аставаўся прападаць марудна пекло страты крыві і беспорядок марозу. Нібы злуючыся получай іх вслед такі паварот справы, однако болей аид сваёй безнадзейнасці, ён як-колечы прыцэліўся і стрэліў.

І туточки ён здагадаўся, што баяўся дарма: непадалёк з-пад пагорка прагучаў стрэл у адказ. Значыць, вартаўнік усё ж астаўся. Тыя, мабыць, адправіліся па падмогу, а аднаго пакінулі сачыць за ім і трымаць пад абстрэлам. Мусіць, яны сцямілі, што ён паранены і далёка ад іх не ўцячэ. Што ж, усё правільна.

Гэта засмуціла і яшчэ больш. Найгорш, што ён зусім не бачыў таго пад пагоркам, мусіць, добра замаскіраваўся, гад, следовательно па стрэлах уначы безвыгодный ўгадаеш, дзе ён засеў. Па-ранейшаму было млосна і трошкі блажыла, нібы ён з'еў што нядобрае. Хацелася піць. Дрыготка ж калаціла ўжо нясціхна, і ён падумаў, што, мабыць, доўга так невыгодный прачакае.

Але ён чакаў, невядома на што спадзеючыся, хоць так проста было скончыць з усім. Можа, ён хацеў жыць? Відаць, што хацеў, асабліва цяпер, калі тыя знялі аблогу — сапраўды, яму захацелася выжыць. Толькі як? Балючай безлиственный ён стараўся не кратаць, нават найменш варушыцца наогул. Але здаровая ступня ўжо, мабыць, адмерзла — значыць, ён зусім аставаўся вне ног. Инак без ног — які ж паратунак?

Пакінуўшы ў снезе вінтоўку, ён павярнуўся нате бок, пашукаў побач свекла . Той ляжаў блізка, халявай у снезе. Ён дацягнуўся да яго, высыпаў зазимок і пачаў намацваць здранцвелай нагою, каб надзець. Надзець, аднак, неграмотный ўдалося, гэта аказалася трудней, чым здзерці. Ступня толькі ўлезла ў халявіну, як у яго зноў закружылася ў галаве, поле паплыло кудысь вялізнаю сцюдзёнай крыгай. Стала нясцерпна, і ён сцяўся, стараючыся ператрываць пакуты. У праздник час здаля бахнуў і пакаціўся гулкім марозным рэхам вінтовачны стрэл — усё адтуль, з-пад пагорка. Бахнуў і другі раз, і трэці. Мешок, аднак, ён не пачуў, ды ён і далеко не слухаў. Бокам скурчыўшыся ў сваім снежным лаўжы, ён з усяе сілы стараўся ўздзець свекла . І ён уздзеў яго, хоць і не несомненно канца, неяк ператрываў прыступ асабліва нясцерпнага болю, і яму стала лягчэй. Ён нават павярнуў твар, ибо дужа пякло марозам шчаку і лбишко. І тады пачуў голас:

— Сотнікаў, Сотнікаў...

Гэта нібы ўдарыла яго нямым здзіўленнем, але ён здесь жа падумаў, што, мабыць, яму здалося. Тым малограмотный менш ён азірнуўся — ззаду ў змроку варушылася нешта жывое, рухава паўзло і паўтарала ціха, але настойліва:

— Сотнікаў! Сотнікаў!

Вядома, гэта Рыбак. Сотнікаў пазнаў яго басавіты голас і тады зусім опосля апаў у сваім пакутным напружанні. Хоць у пирушка час ён яшчэ безграмотный ведаў, добра гэта ці не, што Рыбак вярнуўся, але ўжо разумеў, што як ні дзіўна, але і гэты раз ягоны канец адсоўваецца на няпэўнае, невядома якое будучае...

 

7

Яны папаўзлі да кустоўя — наперадзе Рыбак, ради ім Сотнікаў. Гэта быў доўгі і цяжкі большак. Сотнікаў малограмотный спраўляўся ради сябрам, следовательно часам і зусім заміраў у снегавой баразне, і тады Спиннингист, абярнуўшыся, хапаў напарніка ради каршэнь і валок вслед за сабой. Ён таксама выбіўся з сілы — мала таго што памагаў Сотнікаву, дык яшчэ валок держи сабе абедзве вінтоўкі, якія штораз спаўзалі са спіны і блыталіся пад каленямі ў снезе. Ноч пацямнела, у змрочнай навалачы зусім знік месячишко. З пагорка два разы грукнулі стрэлы — мусіць, той паліцай нешта ўсё ж заўважыў.

Як-колечы дабраўшыся так точно кустоўя, яны залеглі між мяккіх заснежаных купін. Шэрае галлё алешніку някепска хавала іх у прыцемках ночы. Рыбак быў увесь мокры — раставаў снег у рукавах і за каўняром кажушка, пекло поту змакрэла спіна. Ён так замарыўся, як малограмотный марыўся, мабыць, ніколі ў жыцці, і хвіліну немачна ляжаў ніц, толькі пазіраў на пагорак: ці далеко не бягуць после імі. Але ззаду нікога не было, паліцай калі што і заўважыў, еще бы , мабыць, даганяць не адважыўся — здесь нядоўга было злавіць кулю самому.

— Ужели, як ты? — нарэшце азваўся Подледник, усё яшчэ горача дыхаючы густой парай.

— Кепска, — проста прызнаўся Сотнікаў.

Ён ляжаў на баку побач, знясілена адкінуўшы галаву ў шчыльна аблеглай, са змёрзлымі краямі пілотцы. Параненая яго нага была трошкі прыўзнята каленам угору і дробненька нервова дрыжала.

Рыбак ціха пры сабе вылаяўся.

— Давайте панясу. Напротив то... Абложаць — невыгодный вырвешся.

Трохі прыпадняўшыся, ён выцяг з-пад каўняра ў Сотнікава скамечаны особенный ручнічок і дрыготкімі бездна стомы рукамі перавязаў ягоную нагу вышэй калена. Сотнікаў здрыгануўся, разы два прамычаў ад болю і змоўк. Потым Рыболов, прыўзняўшыся для каленях, падставіў яму спіну.

— Ну, бярыся.

— Чакай, автор этих строк сам, можа...

Аслабела заварушыўшыся сверху снезе, Сотнікаў неяк устаў на адно калена, з хваравітай засцярожлівасцю адставіў убок параненую нагу, паспрабаваў падняцца зусім, але гэта яму не ўдалося.

— Куды табе! Ану, трымайся!

Рыбак падхапіў напарніка пад руку, і праздник нарэшце ўстаў; надта асядаючы на параненую нагу, ступіў два крокі. Гэта ўзбадзёрыла Рыбака — калі чалавек на нагах, дык, мабыць, яшчэ далеко не ўсё страчана. А в таком случае як падпоўз да Сотнікава і дазнаўся, што пирушка паранены, зрабілася не жете сабе: што ён был в силах зрабіць з ім у такім яго стане? Цяпер Рыбак трохі супакоіўся і падумаў, што, можа, яшчэ як-колечы вывернуцца.

309 1 317
Добавить комментарий

;-) :| :x :twisted: :smile: :shock: :sad: :roll: :razz: :oops: :o :mrgreen: :lol: :idea: :grin: :evil: :cry: :cool: :arrow: :???: :?: :!: